Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.2

Nighaṇṭunirvacana 73.2

Language
Sanskrit

73.2.1

'ruha bījajanmani (bhū0 pa0)'—'raha tyāge (bhū0 pa0)'| anayoḥ 'saṃdhvattṛmpadve hadityādayaḥ (u0 2, 36)'—iti raiphasya samprasāraṇam, itipratyayaḥ, śatṛvadbhāvaśca nipātyate| tatra, daṇḍanāthavṛttiḥ—'ādigrahaṇādrihahadriyadityādayo bhavanti'—iti| āruhate hi hrasvo vṛkṣādiḥ, tyajyate vā dīrghārthibhiḥ| "bṛhantaṃ cidbṛhate randhayāni (ṛ0 saṃ0 7, 7, 21, 3)"—iti nigamaḥ|| 'sarvanighṛṣvaṛṣvalaṣvaśivapaṭvapravheṣvo atantre' —iti vanapratyayānto nipātyate| hasatiḥ śabdārthe paṭhitaḥ, tathāpyatra nyūnārthe varttate| "namo hasvāya ca ghāmanāya ca (ya0 vā0 saṃ0 16, 30)"—iti nigamaḥ|| ghṛṣu saṅgharṣe (bhū0 pa0)'| atra nyūnārthaḥ| igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ| hasvacadarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'ḍu miñ prakṣepaṇe (kyā0 u0)'| 'kūcāpā (u0 1, 1)'—ityuṇ| svārthe kaḥ| prakṣipyate'nāyāsena| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| pratipūrvāt tiṣṭhatenyūnārthāt 'ghañarthe kavidhānam (3, 3, 58 vā0)'—iti bāhulakāt kartari kaḥ| pratitiṣṭhati| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'kṛtī chedane (ru0 pa0)'| 'pṛbhidivyadhigṛdhi dhṛṣibhyaḥ (u0 1, 23)'—ityādinā bāhulakāt kupratyayastakārasya dhakāraśca| 'nikṛntamiva hi tad bhavati hasvatvādeva'—iti skandasvāmī| "yo askudhoyurajaraḥ svarvān (ṛ0 saṃ0 4, 6, 13, 3)"—iti nigamaḥ||

73.2.2

'tu vama udgiraṇe (bhū0 pa0)' nyūnārthaḥ| 'sphāyitaśvivaści (u0 2, 12)'—ityādinā bāhulakādkak| tataḥ svārthe kaḥ (5, 3, 67)| "vamrakaḥ paṅgirupasarpedindram (ṛ0 saṃ0 8, 5, 15, 6)"—iti nigamaḥ| "stavāno vamro vijaghāna mandriḥ (ṛ0 saṃ01, 4, 10, 4)"—ityatra 'vamraḥ hasvanāmaitat draṣṭavyam| svārthikakapratyayānto hasvanāmamu paṭhitam' iti skandasvāmī || (8) dabhram| dabhatirnyūnārthaḥ| 'sphāyitañcivañci (u0 2, 12)'—iti rak| 'neḍvaśi kṛti (7, 2, 8)'—itītva-pratiṣedhaḥ| dabhraṃ paśyadbhya urviyā nicakṣa (ṛ0 saṃ0 1, 8, 1, 5)"—iti nigamaḥ || (6) arbhakaḥ| (10) kṣullakaḥ| kṣudhaṃ lāti| 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| svārthe kaḥ| 'kṣudhaṃ lāti kṣullakaḥ'—iti kṣīrasvāmī| "namo mahadbhyaḥ kṣullakebhyaśca kṣullakā śipiviṣṭakā"—iti nigamaḥ || (11) alpaḥ| 'alaṃ bhūṣaṇaparyāptacāraṇeṣu'| 'alitali-śīṅnṛpābhyaḥ paḥ'—iti paḥ| "alpā enaṃ paśavo mūñjanta upatiṣṭheran"—iti nigamaḥ || ityekādaśa hasvanāmāni |

73.2.3

(2) vāhiṣṭhaḥ| voḍhṛśabdāt 'tuśchandasi (5, 3, 56)'— itīṣṭhani 'turiṣṭhameyaḥsu (6, 4, 154)'—iti tṛco lopaḥ| vāhiṣṭha iti upadhādīrghaśchāndasaḥ| atiśayena voḍhā vāhiṣṭhaḥ| "vāhiṣṭhovāṃ havānām (ṛ0 saṃ0 6, 2, 26, 1)" || (3) dūtaḥ| (4) vāvaśānaḥ| 'vaśa kāntau (adā0 pa0)' 'vāśca śabde (di0 ā0)'| 'liṭaḥ kānaj vā (3, 2, 106)'| dvirvacanādiḥ| 'tujādīnāṃ dīrgho'bhyāsasya (6, 1, 7)'| 'na vaśaḥ (6, 1, 20)'—iti yadi liṭi samprasāraṇaniṣedhād vinpratyaye kānajyapi na bhavati, vāśyaterupadhāhrasvatvaśca vyatyayenaiva| yadluki śānaci rūpamiti śrīnivāsaḥ| "saptasvasṝruṣīrvāvaśānaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 33, 5)" || (5) vāryam| 'vṛñ varaṇe (svā0 u0)'| etistuśāsvṛdṛ-jupaḥ kyap (3, 1, 106)'—iti kyapi prāpte 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti pyat| 'kyabvidhau vṛ-grahaṇe vṛño grahaṇamiṣyate na vṛṅaḥ'—iti vaiyākaraṇāḥ| athavā''vaśyakārtho pyatpratyayo draṣṭavyaḥ| 'vāryaṃ' varaṇīyam, atiśayena varaṃ śreṣṭha vā| "tad vāryaṃ vṛṇīmahe (ṛ0 saṃ0 6, 2, 23, 3)" || (6) andhaḥ| vyākhyātamannanāmasu (216 pṛ0)| "āmatrebhiḥ siñcatā madhyamandhaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 13, 1)" || tamo'cakṣuṣavapyandhaḥ| atra dhyāyatirnañpūrvaḥ avidyamānaṃ dhyānaṃ darśanamasmin ālokābhāvāt| cakṣurhīnei akārāntamidam| “paśyadakṣaṇvānna cicce tadandhaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 17, 1)”—iti cakṣurhīnasya || (7) asaścantī| saścatirgatikarmā, atra saścatirasyatervārthe varttate| śatari ṅīpā nañsamāsaḥ| paraspareṇa sammitiścībhavantyau| avakṣipantyā vāśrite vā dyāvāpṛthivyā ucyete| “asaścantī bhūridhāre payasvatī (ṛ0 saṃ0 5, 1, 14, 2)” || (8) dhanuṣyati|

73.2.4

vyākhyātaṃ krudhyatināmasu (247 pṛ0)| atra tu hantyarthaḥ| “dhanuyāma dhanuṣyataḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 21, 1)” || (6) taruṣyati| nairuktaścāturgatyarthaḥ| 'mṛtyuṃ tarati' 'brahmahatyāmuttaranti'| vināśayanti vyapohantīti hantyarthe tarateḥ prayogadarśanāt taraterukārapakārādupajanācityāhuḥ| “indreṇa yujo taruṣema vṛtram (ṛ0 saṃ0 5, 4, 15, 2)” || (10) bhandanāḥ| bhadanteḥ stutikarmaṇaḥ 'yuc bahulam (u0 2, 74)'—iti yuc ṭāp śas| bhandanā stutirityarthaḥ| “sabhandanā udiyarti prajāvatī: (ṛ0 saṃ0 7, 3, 20, 1)” || (11) āhanaḥ| āhanterasuni āhanti āhanāḥ sambuddhau āhanaḥ asahyavacanādāhantuḥ| “anyena madāhano yāhi tūyam (ṛ0 saṃ0 7 6, 7, 3)” || (12) nadaḥ| vyākhyātaṃ stotṛnāmasu (347 pṛ0)| “nadasya mā rudhataḥ kāma āgan (ṛ0 saṃ0 2, 4, 22, 4)” || (13) somo akṣāḥ| aśnoterluṅi sici 'udito vā (7, 2, 56)'—iti aniṭ pakṣe āḍāgame ca āśṭeti, iṭpakṣe āśiṣṭeti prāpte vyatyayena tasya sthāne sipi ṣasya kādeśo ākāra itaścavisarjanīyau| kṣiyatervā akṣaiṣamiti prāpte vyatyayena varttamāne luṅ, tipaḥ sthāne sipū, cleraṅ, dhātorilopaḥ, dīrghaśca, itaśca visarjanīyau| kṣiyatītyarthaḥ| "anūpe gomān gobhirakṣāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 13, 4)" || 'kṣara sañcalane (bhū0 pa0)' akṣārīditi prāpte tipi sici vṛddhau bahulañchandasītīḍabhāve itaśca lope saṃyogāntasya lope rātsasyeti salope rephasya visarjanīyaḥ āḍāgamaḥ kṣaratītyarthaḥ| "somodgdhābhirakṣāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 13, 4)"| 'sarve kṣiyatinigamāḥ'—iti śākapūṇirnivāha uktaḥ || (14) śvātram| vyākhyātaṃ dhanamanāmasu (238 pṛ0)| iha kṣipranāma|

73.2.5

"śvātramagnirakṛṇojjātavedāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 10, 4)" || (15) ūtiḥ| avateḥ 'ūtiyūtijūtisātiheti (3, 3, 67)' —ktinnudātto nipātyate| jvaratvaretyūṭh| atrāvanaṃ rakṣaṇaṃ tarpaṇaṃ vā| "ā tvā rathaṃ yathotaye (ṛ0 saṃ0 6, 5, 1, 1)" || (16) hāsamāne| hāsatiḥ sparddhāyāṃ harṣaṇe vā varttate| sparddhamānau parasparaṃ hṛṣyantau vā| "aśve iva viṣite hāsamāne (ṛ0 saṃ0 3, 2, 12, 1)" || (17) paḍbhiḥ| pivateḥ spāśayatervā bandhanārthāt spṛśatervā 'sartteraṭiḥ (u0 1, 133)'—iti bāhulakādaṭipratyayo dhātūnāṃ pakārabhāvaśca| pānaiḥ somasya| yadvā, spāśanairbandhanaiḥ sparśanaiḥ

73.2.6

stutilakṣaṇairguṇānām| "vajrakaḥ ṣaḍbhirupasarpadindram (ṛ0 saṃ0 8, 5, 15, 6 )" || (18) sasm| 'vasa svapne (adā0 pa0)'| pacādyac (3, 1, 134)| svapītīti sasm, mādhyamikaṃ jyotirucyate, varṣāvyatiriktakāle'darśanāt svāpyapadeśaḥ| "sasaṃ na pakvamicchucantam (ṛ0 saṃ0 8, 3, 14, 3)" || (16) dvitā| dviśabdāt 'saṅkhyāyā vidhārthe dhā (5, 3, 42)'| dhakārasya takāreṇa vyutpattiḥ| dvidhetyarthaḥ| "dvitā ca sattā svadhayā ca śambhuḥ (ṛ0 saṃ0 3, 1, 17, 5)" || (20) vāḥ| 'vṛñ varaṇe (svā0 u0)'| 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti bāhulakāt kaḥ, yaṇādeśaḥ, jas| vastiro'nveṣṭāro mṛgādīnām| vātyasthānīyāḥ lubdhakādayaḥ| "mṛgaṃ na vā mṛgayante (ṛ0 saṃ0 5, 7, 18, 1)" || (21) varāhaḥ| vyākhyāto meghanāmasu (83 pṛ0)| nigamo'pi tatraiva darśitaḥ || (22) svasarāṇi| aharnāmasu vyākhyāto'yaṃ śabdaḥ (74 pṛ0) nigamo'pi tatraiva darśitaḥ || (23) śarghyāḥ| aṅgulīnāmasu vyākhyātaḥ (206 pṛ0)| atra iṣava ucyante| "śarghyābhirna bharamāṇo gabhastyoḥ (ṛ0 saṃ0 7, 5, 22, 5)" || (24) arkaḥ| arcateḥ 'kṛdādhārārcikalibhyaḥ kaḥ (u0 3, 38)'—iti kaḥ| arcati jīvayatītyatra mantram iti anye|

73.2.7

mṛgyamudāharaṇam| ataeva kecinna paṭhantyatra arkam| vṛkṣe'pyarcati| "arkaparṇe juhoti" || (25) paviḥ| vyākhyāto vāṅnāmasu (68 pṛ0)| rathanemi ryajñaśca paviḥ| "uta pavyā rathānām (ṛ0 saṃ0 4, 3, 6, 4)"| yajñasya darśitaḥ || (26) vakṣaḥ| vahateḥ 'vahaḥ suṭ ca'—ityasun| madhyaṃ kāya upari kāyasya prāptaṃ prāpitaṃ vetyarthaḥ| ura ityucyate| "upo aṃdarśi śundhyuvo na vakṣaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 7, 4)" || (27) dhanva| vyākhyātamantarikṣanāmasu (46 pṛ0)| sa eva nigamaḥ || (28) sinam| vyākhyātamannanāmasu (223 pṛ0)| sa eva nigamaḥ || (29) itthā| idaṃśabdāt 'thā hetau ca chandasi (5, 3, 26)'—iti hetau prakāravacane thālpratyayaḥ| etervā thāla "pratnapūrvaviśvemātthāl chandasi (5, 3, 111)'—iti ivārthe thāl vihito vyatyayena prakṛtibhūtādidaṃśabdādapi bhavati| anena hetunā, anena prakāreṇa, ayameveti vārthaḥ| "itthā candramaso gṛhe (ṛ0 saṃ0 1, 6, 7, 5)" || 'amuthā (niru0 5, 5)'— ityarthakathanaṃ kathamiti nirūpaṇīyam, itthāviti skandasvāmianthaśca nirūpaṇīyaḥ || (30) sacā| sahārtho'yaṃ nipātaḥ| "ādityairudrairvasubhiḥ sacā bhuvaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 3, 14, 1)" || (31) cit| nipāto nāma ca| nipāto'nudāttaḥ| 'cidityepo'nekakarmā'—ityādinā vyākhyātaḥ (niru0 1, 4)| "caturaściddamānāt (ṛ0 saṃ0 1, 3, 23, 4)"—ityupamāyām| avaṃkutsanādiṣvapi nigamā anveṣyāḥ| nāma tu cinoteścetayatervā kipi ciditi bhavati| citāṃ bhāgaiḥ kṣīrādibhiḥ cidrūpā vā somakrayaṇamucyate| "cidasi manāsi dhīrasi (ya0 vā0 saṃ0 4, 16)" ||

73.2.8

(32) ā| 'ā ityarvāgartha'—ityupasargo vyākhyātaḥ (niru0 1, 3)| "parā yāhi maghavannā ca yāhi (ṛ0 saṃ0 3, 3, 16, 5)"—ityupasargasya| "jāra ā bhagam (ṛ0 saṃ0 7, 6, 10, 1)"—ityupamāyāḥ| "āmenyasya rajaso yadbhra ām̐ apaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 3, 2, 1)"—ityadhyarthasya || (33) dyumnam| vyākhyātaṃ dhananāmasu (240 pṛ0)| atra yaśo'nnaṃ vābhidhīyate| "asmai dyumnamadhirathaṃ ca dhehi (ṛ0 saṃ0 5, 3, 6, 3)" || (34) pavitram| punāteḥ 'puvaḥ sañjñāyām (3, 2, 185)'—'karttari carṣidevatayoḥ (3, 2, 186)'—itītrapratyayaḥ| mantraraśmyāpo'gnivāyusomasūryendrāśvābhidheyāḥ| mantrādiṣu karaṇasādhanaḥ agnyādiṣu karmasādhanaḥ| "yena devāḥ pavitreṇa (sā0 saṃ0 2, 5, 2, 8, 4)"—iti mantrasya| "gabhastipūto nṛbhiradribhiḥ sutaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 3, 18, 4)"—pavitravantaḥ pari vācamāsate (ṛ0 saṃ0 7, 2, 26, 3)"—iti ca raśmīnām| "śatapavitrāḥ svadhayā madantīḥ (ṛ0 saṃ0 5, 4, 14, 3)"—ityapām| "agniḥ pavitraṃ sa mā punātu vāyuḥ somaḥ sūrya indraḥ pavitrante mā punantu (niru0 5, 6)"—ityagnyādīnām|| (34) todaḥ| tudyate putrapautrādibhiḥ svasamīhitasādhanāya| tuderghañ| yadvā, 'devasevamevādayaḥ pacādau draṣṭavyāḥ'—iti pacādyac| tudati prerayati kāryeṣu karmakārāniti todo gṛhasthaḥ| "todasyeva śaraṇa ā mahasya (ṛ0 saṃ0 2, 2, 16, 1)"|| (35) svañcāḥ| supūrvādañcaterasun| sugamana ityarthaḥ| "ā juhvāno ghṛtapṛṣṭhaḥ svañcāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 2, 8, 1)"||

73.2.9

(37) śipiviṣṭaḥ| (38) viṣṇuḥ| ete viṣṇorādityasya nāmanī| śipiviṣṭaśabdo'tra sāmarthyādantarṇītopamānārthaḥ| 'yādṛśaḥ śepo nirveṣṭitaḥ tādṛśa iti, śepa iva veṣṭanatvagvivarjitaḥ'—iti śrībhojanivāsaḥ| uditamātratvādapratipannaraśmiḥ| api vā, 'upamānayogāt kutsitārthīyamidam'—ityaupamanyavaḥ| pṛṣodarāditvādrūpasiddhiḥ arthasaddhiśca| 'praśaṃsānāma'—ityācāryaḥ| śipibhiḥ raśmibhiḥ āviṣṭaḥ śipiviṣṭaḥ upāttaraśmiḥ|| viṣṇuśabdo vyākhyāto yajñanāmasu (351 pṛ0) artho'nuguṇaḥ| "kimitte viṣṇo pari cakṣyaṃ bhat prayadra vavakṣe śipiviṣṭo asmi (ṛ0 saṃ0 5, 6, 25, 6)"—ityubhayornigamaḥ|| (39) āghṛṇiḥ| ghṛṇiśabdo jvalanāmasu (176 pṛ0), krodhanāmasu (248 pṛ0) ca vyākhyātaḥ| āgatadīptirāgatakrodho cā| "āghṛṇe saṃsacāvahai (ṛ0 saṃ0 4, 8, 21, 1)" —iti dīptināmatve nigamaḥ| krodhavacane tvebhya udāharaṇaṃ kartavyam| (40) pṛthujrayāḥ| 'jri abhibhave (bhū0 pa0)'| asuni vāhulakāt kakārasya raiphaḥ| jrayo vegaḥ| pṛthuḥ jrayo yasya saḥ| vegenānyānabhibhavitā mahājavaḥ ityarthaḥ| "pṛthujrayā aminādāyurdasyoḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 13, 2)" || (41) atharyum| atateḥ| 'janimaniyajidamibhyaḥ'—iti vāhulakāt yuspratyayo dhātoratharādeśaśca sakāra itsaṃjñakaḥ| atanaṃ gamanamatharyuśabdenocyate matvarthīyasya luk gamanavantamityarthaḥ| "dūre dūśaṃ gṛhapatimatharyum (ṛ0 saṃ0 5, 1, 23, 1)" ||

73.2.10

(42) kāṇukā| kāntakāntakṛtaśabdānāṃ kāṇubhāvaḥ| tatra svārthe kaḥ| śasi 'śeśchandasi bahulam (6, 1, 70)'—iti śerluk| kāntāni priyāni, kāntāni āhavanīyaṃ prati gatāni, ṛtvik prati kṛtāni, ṛtvigbhiḥ saṃskṛtāni sarāṃsi viśiṣyante| yadvā, kāṇuketi indraviśeṣaṇam| somasya kāntaḥ vallabhaḥ| yadvā, kaṇeśabdaḥ 'kaṇemanasī śraddhā pratighāte'—iti, tasya kāṇuketi rūpaṃ kriyāviśeṣaṇaśca| "indraḥ somasya kāṇukā (ṛ0 saṃ0 6, 5, 26, 4)" || (43) adhiguḥ| adhikṛto gauryasmin mantre so'dhiguḥ| adhikṛtaśabdasyādhibhāvaḥ, gośabdaścātra paśumātropalakṣakaḥ| chāgādiṣvadhikṛtatvāt| yadvā, adhigavādiśabdavatvādadhiguḥ| adhigavaprabhṛtīnāmadhigormukhabyatvādadhiguśabdenābhidhānam| agnirindraścādhiguśabdenocyate| adhṛtagamanaḥ sarvatrāpratihatagatirityarthaḥ| atrādhṛtaśabdasyādhibhāvaḥ| gamanaṃ gauḥ| "adhigośamīdhvaṃ (ai0 brā0 2, 1, 7)"—tubhyaṃ śvotantyadhigo śacīvaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 1, 21, 4)"—"arcāṣamāyādhigavamoham (ṛ0 saṃ0 1, 4, 27, 1)"—iti krameṇa nigamāḥ|| (44) āṅgūṣaḥ| āṅpūrvāt ghuverghañ| āghuṣyate āghoṣaḥ| ghokārasya ṅgūkārabhāvaḥ| "āṅo'nunāsikaśchandasi (ī, 1, 126)"—ityanunāsiko vyatyayena| stomo'bhidheyaḥ| "e nāṅgūṣeṇa vayamindravantaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 23, 4)" || (45) āpāntamanyuḥ| āpāditamutpāditaṃ saṃskāreṇa. manyurdīptiryasya| āpāditaśabdasyāpāntabhāvaḥ, manyuśabdo vyākhyātaḥ krodhanāmasu (250 pṛ0)| soma ucyate| indraścāpāntamanyuḥ| utpāditadīptiryasya utpāditakrodho vā| "āpāntamanyustṛpalaprabharmā (ṛ0 saṃ0 8, 4, 14, 5)" ||

73.2.11

(46) śmaśā| śma śarīramaśnute vyāpnoti| śmaśabdopapadāt aśnoteḥ pacādyac| udakavāhinī kulyā nār̤ī vāṟnarasavāhinī vā śmaśocyate| śma aśnute iti nirvacanaṃ skandasvāmigranthe nāsti śrīnivāsamate tu svaśabdopapadāt aśnoteḥ pūrvabadac| svaṃ śāsatī śmaśā, vakārasya makāraḥ| "āca śmaśā rudhadvāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 26, 1)" || (4) urvaśī| uruśabdopapadāt aśnoterveṣṭervā 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itīnpratyaye 'kṛdikārāt (4, 1, 45 vā0)'—ṅīp vaśyuttarapade uruśabdasya ulopaśca| uru mahat sthānaṃ yaśo vā vyāpnoti| urubhyāṃ vā aśnute sambhogakāle kāminaṃ vaśīkaroti, śilpopacārakuśaletyarthaḥ| ururvā yaśaḥ kāmo yasyāḥ mahecchetyarthaḥ| vyadhikaraṇo bahuvrīhiḥ| bahvaṣu kāmo yasyāḥ, bahnāṃ vā kāmo yasyāḥ| "urvaśyā vrahman manaso'dhijātaḥ (ṛ0 sāṃ0 5, 3, 24, 1)" || (48) cayunam| vyākhyātaṃ prajñānāmasu (266 pṛ0)| kāntiḥ prajñā vābhidheyā| "sa ittamo'vayunaṃ tatanvat sūryeṇa cayunavaccakāra (ṛ0 sāṃ0 4, 6, 11, 3)" || (49) vājapastyam| vājaśabdo vyākhyāto'nnānāmasu (220 pṛ0), pastyaśabdo gṛhanāmasu (315 pṛ0) vājaśca pastyaśca parametadnādyamasmākamiti manyamānā yasmin devāḥ patanti tam| soma ucyate| "sanema vājapastyam (ṛ0 sāṃ0 7, 4, 24, 6)" || (50) vājagandhyam| 'gandha ardane' curādirātmanepadī| atra miśraṇārthaḥ| 'aco yat (3, 1, 67)'| gṛhyatergandhyādeśo ceti kecit| gṛhyamāṇasya miśrībhāvāt gandhyaṃ miśrayitavyamityarthaḥ| "aśyāma vājagandhyam (ṛ0 sāṃ0 7, 4, 24, 6)" || (51) gadhyam| gṛhṇāteḥ aghnyāditvāt (u0 4, 108) yatpratyayo dhātorgadhyādeśaśca|

73.2.12

grāhyaṃ gṛhyamāṇasya miśrībhāvāt ātmanā miśrayitavyaṃ bhakṣayitavyamityarthaḥ| soma ucyate| "ṛjrā vājaṃ na gadhyaṃ yuyūṣat (ṛ0 saṃ0 3, 5, 16, 1)" || (52) gadhitā| graheḥ kai grahasya gadhādeśaḥ| "āgadhitā parigadhitā" (ṛ0 saṃ0 2, 1, 11, 6)| āgṛhītā, avayavaigāḍhyaṃ pariṣvaktā satītyarthaḥ| parigadhitā, sarvato'ntarbahiśca miśritaḥ āliṅganacumbanapuraḥsaraṃ prāsaprajananā satī sānurāgaṃ sambhogāya parigṛhītā ca satītyarthaḥ|| (53) kaurayāṇaḥ| kauraśabdaḥ kṛtaśabdaparyāyaḥ| śatrūn prati kṛtameva yānamāyānaṃ nityaṃ kṛtamanaḥ| yadvā, hastyaśvo ratha ityādisaṅgrāmaṃ kṛtaṃ kalpitaṃ prayāṇābhimukhaṃ yānaṃ vāhanaṃ yasya sa kaurayāṇaḥ| "pāka sthāmā kaurayāṇaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 7, 26, 1)" || (54) taurayāṇaḥ| tūrṇaśabdasya taurabhāvaḥ| tūrṇayāṇaḥ kṣipragamana ityarthaḥ| "sa taurayāṇa upapāhi yajñam (ṛ0 saṃ0 3, 3, 16, 3 vā0)" || (55) ahvayāṇaḥ| hrītaśabdasya hrabhāvaḥ| ahrīyamāṇaḥ alajjitamānaḥ yo hyarthibhyo dātuṃ na śaknoti, sa hrīto gacchati, tadasya nāsti, ataḥ ślāghyagamana ityarthaḥ| "anuṣṭupā kṛṇuhvayāṇaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 25, 4)" || (56) harayāṇaḥ| harateḥ pacādyaci haraḥ| śatrūṇāṃ jīvitaiśvaryādihantṛ yānaṃ yasya saḥ| śatrujīvitādīnāṃ hartetyarthaḥ| "rajataṃ harayāṇe (ṛ0 saṃ0 6, 2, 25, 2)" || (57) āritaḥ| 'ṛ gatau'|

73.2.13

'sūcisūtrimūñcyañcyaśūrṇotonām (3 1, 22 vā0 )'—iti vihitasya yaṅaḥ 'yaṅo'ci ca (2, 4, 74 )'—ityatra bahulānuvṛtteranaimittike luki pratyayalakṣaṇe'tra 'sanyaḍoḥ (6, 1, 9)'—iti ṛityasya dvirvacane uradatvābhyāsasya ṛkārasyātve 'rugrikau ca luki (7, 4, 61)'—iti luki niṣṭhāyāṃ chāndasatvādiṭ, ṛkārasya yaṇādeśaḥ 'rori (8, 3, 14)' ityabhyāsarephalope ḍhralope pūrvasya (6, 3, 111) dīrghatve ca ārita iti| yantasya lugabhāvaśchāndasatvāt| stomān prati gato yajñaṃ prati gata ityarthaḥ| "ya āritaḥ karmaṇi karmaṇi sthiraḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 12, 4 )" || (58) vandī| vandati nairuktadhātuḥ| 'gameriniḥ (u0 4, 6 )'—iti vāhulakādiniḥ| "śuṣṇasya cid vandino roruvad tranā ( ṛ0 saṃ0 1, 4, 17, 5 )" || (56) niṣpapī| 'ghapa samavāye (bhū0 pū0 )'—ityasmāt spṛśatyarthe varttamānāt asuni sakārapakāraviparyyayaḥ| sparśāśrātra tadvārakaḥ sukhātiśayo'bhipretaḥ| sapati spṛśati sukhayatīti sapaḥ, niḥpūrvaḥ, niṣpapā iti prāpte niṣpapī| "mā no magheva niṣpapī parā dāḥ ( ṛ0 saṃ0 1, 7, 18, 5 )"| yadā vinirgatapasā iti paṭhanti, tadā saperapi viparyyastākṣarāt 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'| arthaḥ sa eva anyat sarvaṃ pūrvavat| athāpi vinirgatapasā iti pāṭhasya prācuryyāt tamāśritya skandasvāminā vyākhyātam || (60) tūrṇāśam| 'tūrṇāśamudakaṃ bhavati| tūrṇamaśnute (niru0 5, 16)'—iti bhāṣyam| tūrṇāśamityanavagataṃ śabdataścārthataśca udakamabhidheyam|

73.2.14

tūrṇamaśnute atyarthaṃ vyāpnoti evaṃ nirvacanāt tūrṇaśabdasya kriyāviśeṣaṇatvenākarmatvāt karmopapadābhāvāt ko na syāditi cet,—aśnuta ityaśaṃ tūrṇaśca tadaśaśca tūrṇāśam| "tūrṇāśaṃ na gireradhi (ṛ0 saṃ0 6, 3, 1, 4)" || (61) kṣumpam| 'śubha sañcalane (di0 pa0)'| 'śaki liṅ ca (3, 3, 172)'—iti śakyārthe ṇyat| kṣaubhyamiti prāpte aukārasya hrasvatvaṃ, bhakārasya pakāro yakāralopo makāraśvopajanaḥ| ayatne naiva kṣobhayituṃ śakyam| ahicchatrakamucyate| "padā kṣumpamiva sphurat (ṛ0 saṃ0 1, 6, 6, 3)" || (62) nicumpuṇaḥ| 'cīnāsthūṇavaṇabhrūṇakṣūṇatrāṇatṛṇaghṛṇādayaḥ'—iti nicāntaniyamannīcaiḥśabdopapadebhyaḥ prīṇātipṛṇāti-pṛṇātibhyo ṇukpratyayo dhātūnāṃ pubhāvaḥ upapadānāṃ nicumbhāvaśca nipātyate| nīcairupapadāt dadhātervā pūrvavannipātanam| 'camu adane (di0 ā0)'| nicānto bhakṣitaḥ prīṇātīti nicumpuṇaḥ somaḥ| "apāṃ jāmirnicumpuṇaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 6, 25, 2)"| niyamena camyate iti nicamanamudakaṃ, tena pūryate iti samudraḥ| nigamaḥ paryeṣyaḥ| nīcairasmin kraṇnti nīcaiḥśabdenātra karma kurvanti ityavabhṛtho nicumpuṇaḥ| "avabhṛthanicumpuṇaḥ (ya0 vā0 sa0 8, 27)" || (63) padim| 'patlṛ gatau (bhū0 pa0)'| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'| padiḥ pakṣī| ākāśe hyasau nityaṃ patyate gacchati| "mukṣījayeva padimutsitāni (ṛ0 saṃ0 2, 1, 10, 2)" || (64) pāduḥ| padyateḥ 'chandasīṇaḥ (u0 1, 2)'—iti bāhulakāduṇ vṛddhiḥ| padanaṃ pāduḥ| "sa pādurasya nirṇijo na mucyate (ṛ0 saṃ0 7, 7, 16, 4)" || (65) vṛkaḥ| ṛupasargārthaviśiṣṭād vṛṇoteḥ 'suvṛbhūśuṣimuṣibhyaḥ kit (u0 3, 26)'—iti kapratyayaḥ| vṛkaścandramāḥ|

73.2.15

civṛtaṃ spaṣṭajyotiṣmatvāt vivṛta ityucyate, na hi nakṣatrāṇāmivāvyaktamasya jyotiḥ| vikṛtavikrāntaśabdyorvakabhāvaḥ| vikṛtatvaṃ jyotiṣaḥ śītatvāt hrāsavṛddhibhyāṃ vā| vikrāntatvaṃ jyotiṣo digantaragamanāt| "aru ṇo mā sakṛdvṛkaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 23, 3)"| yadvā, 'vṛjī varjane' adādiḥ| anekārthatvādāvṛṇotyarthaḥ| pūrvasūtreṇa bāhulakāt ko nakārajakāralopaśca| āditya ucyate| āvṛṅkte āvṛṇoti jagat prakāśena, āvṛṇoti codakāni raśmibhiḥ sambhajata ityarthaḥ| yadvā, vṛṇaktervadhakarmaṇaḥ pūrvavadrūpam| vināśayati tamāṃsi| "āsro yatsomamuśvataṃ vṛkasya (ṛ0 saṃ0 1, 8, 166, 1)"| vividhaṃ kṛntati uraṇādīni vikarttā san vṛkaśca| vipūrvāt kṛntateḥ pūrvavadrūpasiddhirunneyā| "vṛkaścidasya vāraṇaṃ urāmathiḥ (ṛ0 saṃ0 6, 4, 46, 3)"| api vā śrṛgālī śiveti prasiddhā sā vṛkyucyate| "śataṃ meṣān vṛkye cakṣudānam (ṛ0 saṃ0 1, 8, 11, 1)" || (daṃda) joṣavākam| 'juṣī prītisevanayoḥ (tu0 ā0)' karmaṇi ghañ, vacerbhāve| joṣayitavyaṃ vacanam| vispaṣṭāya sevitavyaṃ vacanam| avispaṣṭaṃ vacanamityarthaḥ| "joṣavākaṃ vadataḥ pañcahoṣiṇā (ṛ0 saṃ0 4; 8, 25, 4)" || (daṃ7) kṛttiḥ| kṛntateḥ rūpam| yaśo'ñjaṃvā| yaśo hi dviṣataḥ kṛntati durbhaktaṃ vānnaṃ māṣādi bhoktāram| "mahī ca kṛttiḥ śaraṇā ta indra (ṛ0 saṃ0 6, 6, 13, 6)"| śarīrāt kṛntati carmamayyapi kṛttiḥ| sūtramayyapi kṛttiḥ kṣaradvavastrakhaṇḍagrathitatvāt kartanasāmānyāt| kṛttiriva kṛttiḥ candrocyate| "kṛttiṃ vasāna ācara (ya0 vā0 saṃ0 16, 51)" || (daṃ8) śvaghno| svaśabde karmaṇyupapade bhūte'rthe 'karmaṇi hanaḥ (3, 2, 86)'—iti ṇinipratyayaḥ|

73.2.16

svaṃ dhanaṃ hatavān svaghātī san śvaghnī kitavaḥ| svaśabdaḥ svadhetyatra (145 pṛ0) vyākhyātaḥ| "kṛtaṃ na śvaghnī vicinoti devane (ṛ0 saṃ0 7, 8, 24, 5)" || (daṃ6) samasya| samaśabdaḥ sarvaparyāyaḥ sarvanāmasu paṭhyate 'tvatvasamasimanemetyanucāni (phi0 4)'—iti sarvānudāttaḥ| "mā naḥ samasya dūḍhya1" (ṛ0 saṃ0 6, 5, 25, 4)"| "uruṣyāṇo aghāyataḥ samasmāt (ya0 vā0 saṃ0 3, 26)"| "uta samasminnāśiśīhi no vasoḥ (ṛ0 saṃ0 6, 2, 2, 3)"| "nabhantāmanyake same (ṛ0 saṃ0 6, 3, 22, 1)" || kṛtaśabdasya kuṭabhāvaḥ| kuarthāt kuṭeḥ kapratyaya ityanye| carṣaṇiśabdo vyākhyātaḥ paśyatikarmasu (333 pṛ0)| "pitā kuṭasya carṣaṇi (ṛ0 sāṃ0 1, 3, 33, 4)" || vyākhyātaṃ śasvara iti meghanāmasu (83 pṛ0)| "ugro yaḥ śasvaḥ puruhūta tena (ṛ0 sāṃ0 7, 8, 23, 2)" || kuśabdopapadāt punāteḥ 'anipuṇakṛtibhyaḥ kyap'—iti vāhulakāt kyap, koḥ kādeśaḥ| kapūyaḥ duḥpūyaḥ duḥśodhyaḥ duḥkāmetyarthaḥ| kapūyena tadvanto'pi kapūyāḥ, akāro matvarthīyaḥ| kutsitakarmāṇa utthāpitapāpakarmāṇo vocyante| kapūyāḥ santaḥ kepayaḥ| "ī maiṃvate nyaviśanta kepayaḥ (ṛ0 sāṃ0 7, 8, 27, 1)" || 'tūtumetyasya śīghragatyarthasya tūrṇamityamāmaḥ'—iti skandasvāmī| nirvāho nirūpaṇīyaḥ| karoterleṭi 'thāsaḥ saṃ (3, 4, 80)' upapratyayasya 'bahulaṃ chandasi (2, 4, 73)'—iti luk kuruṣa ityarthaḥ| "etā viśvā savanā tūtumā kṣape (ṛ0 sāṃ0 8, 1, 6, 6)" ||

73.2.17

āṅpūrghāṅnterasuni ṭilopa ākārasya hrasvatvaṃ ca| āhantītyaṃhaḥ pāpam| pāpena vātra tatphalabhūta-prahārādikaṃ lakṣyate| aṃhasastrāyate| 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'—ityaṃhasastraṃ sadaṃsatram| dhanurvā kavacañca| "aṃsatrakośaṃ siñcatā nṛpāṇam (ṛ0 sāṃ0 8, 5, 16, 1)" || (76) kākudam| kauteḥ śabdakarmaṇo yaṅi, pacādyaci, 'yaṅo'ci ca (2, 4, 74)'—iti yaṅluki, dvirvacanādau, 'na dhātulopa ārddhadhātuke (1, 1, 4)'—iti guṇaniṣedhaḥ| kokūyate punaḥ punaḥ śabdaṃ karotīti kākurjihvā| kokuvādhānaṃ sadva varṇastyādinā kākudaṃ tālu| kokūyamānā nudatīti vā| kokūyaternudeśca kākudam| "anukṣaranti kākudam (ṛ0 saṃ0 6, 5, 7, 2)"|| (77) vīriṭe| bhiyo vā nakṣatrādīnāṃ vābhāsastatistatanaṃ yasmin| tat bhītatnaṃ bhāstatanaṃ vā sat vīriṭamantarikṣam, manuṣyagaṇo vā anālambe'ntarikṣe hi bhītiḥ kasya na jāyate, bṛhannarendro yato hi tasmāttatrāpi tad bhayaṃ| "ā viśyatī va vīriṭa iyāte (ṛ0 saṃ0 5, 4, 6, 2)"|| (78) accha| nipātaḥ| abherarthe| ābhimukhyārthe varttate| āptumityasyārthe iti śākapūṇiḥ|| (76) pari| (80) īm| (81) sīm| iti vyākhyātāni prāthamike nipātanaprakaraṇe (ni0 1, 3 pṛ0) anekārthatvādihopanyāsaḥ| eṣāmudāharaṇāni prasiddhāni|| (82) enam| (83) enām| etatpaddvayamasyā asyetyanena paddvayena 'udāttam prathamādeśo, anudāttamanvādeśo'—ityevaṃ vyākhyātam (niru0 4, 25)| anekārthatvādupanyāsaḥ| "trita enamāyunag"—ityevamādīnyudāharaṇāni||

73.2.18

(84) sṛṇiḥ| 'sṛ gatau (bhū0 pa0)'| 'pṛyuvṛkṣipracchijñvaritvaribhyaḥ kit'—iti ṇipratyayaḥ| livitavyaṃ prati saraṇāt sṛṇiśabdenātra dātramabhipretam || "nadīya itsṛṇyaḥ pakmeyāt ( yao vāo sāṃo 12, 68 )" || iti caturaśītiḥ padāni |

Linked texts (1)