Nighantu 73.23
Nighaṇṭunirvacana 73.23
- Language
- Sanskrit
73.23
(1) kūpaḥ | kuśabdopapadāt pivateḥ 'anyeṣvapi dṛśyate 3, 2, 101)'—iti ḍaḥ, 'anyeṣāmapi dṛśyate (5, 3, 137)'—
iti dīrghaḥ| kutsitaṃ pānamatra, kucchasādhyatvācchaucāsambhavādvā| yadvā, 'kupa krodhe' divādiḥ| igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ, pṛṣodarāditvāt dīrghaḥ| kupyantyasmai manuṣyāḥ durādānajalatvāt| yadvā, kavatergatikarmaṇaḥ, 'kuyubhyāśca (u0 3, 25)'— iti pratyayaḥ, kittvāddīrghaśca| gamyate jalārthibhiḥ| "tritaḥ kūpe'vahitaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 23, 2)"—iti nigamaḥ|| (2) kātuḥ| 'kai gai śabde (bhū0 pa0)'| sitanigamimasisacyavidhāñkuśibhyastun (u0 1, 67)'—iti vāhulakāttun| śabdyate bahulatvādinā| yadvā, kaśabde upapade atateḥ 'chandasīṇaḥ (u0 1, 2)'—iti vāhulakāḍuṇ| kamudakamasmin atyate adhigamyate| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (3) karttaḥ| karotervā hiṃsārthāt| 'hasimṛgriṇvāmidamillūpūdhūrvibhyastan (u0 3, 83)'—iti vāhulakāttan| kriyate utpādyate puruṣaiḥ, hiṃsyantyatra caurāḥ pathikādīnarthavataḥ, kasya ṛtaḥ prāsitreti vā| "karttamanvasya vittamādāya invanti" —iti nigamaḥ|| (4) ghayaḥ| 'vṛñ sambhaktau (svā0 u0)'| 'ghañarthe kavidhānam (3, 3, 58 vā0 2)'—iti kaḥ| 'kṛñādīnāṃ ke dve bhavataḥ (3, 3, 58 vā0 3)| sambhajyate jalārthibhiḥ| "vabrāṃ anantāṃ avasā padīṣṭa (ṛ0 saṃ0 5, 7, 8, 2)"—iti nigamaḥ|| (5) kāṭaḥ| 'kaṭe varṣāvaraṇayoḥ (bhū0 pa0)' ghañ| āviyate jalārthibhiḥ| yadvā, 'aṭa paṭa gatau (bhū0 pa0)' ghañ|
“kāṭe nivāñvaha ṛṣirahva dūtaye (ṛ0 saṃ0 1; 7, 24, 6 )’ —iti nigamaḥ || (6) khātaḥ | ‘khanu avadāraṇe (bhū0 u0)’| niṣṭhā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (7) avataḥ | acapūrvādatate: pacādyaci (3, 1, 134) śākandhvāditvāt parūpam (hraṃ, 1, 64 vā0)| avātati khanyamāno'dhogacchati “droṇāhāvamavatamaśmacakram (ṛ0 saṃ0 8, 5, 16, 1)”—“āvṛtāso'vatāso na kartṛbhiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 20, 3)”—iti nigamau || (8) kriviḥ | karoteḥ kṛṇotervā ‘kavighṛṣvicchavisthavikikīdivi (u0 4, 56)’—itīnapratyayo ridādeśaśca nipātyate| kartṛvadarthaḥ | “āva indraṃ kriviṃ yathā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 28, 1)” —iti nigamaḥ || (9) sūdaḥ | ‘sūda kṣaraṇe hiṃsāyāśca (bhū0 ā0)’| kṣara-tyasmāt jalaṃ, hiṃsāyāṃ kartṛvadarthaḥ| ‘śobhanodakaḥ susthirodako vā sūdaḥ’—iti haradattamiśraḥ| ‘udakasyodaḥ samjñāyām (hraṃ, 3, 57)’| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (10) utsaḥ | utpūrvāt sartteḥ sadeḥ syandervā ṅapratyayaḥ| syandeyalopo bāhulakāt| [undervā ‘undernalopaśca’—iti sapratyayaḥ| udgacchatyasmāt jalam, syandate ārdrīkriyate vā jalena| “utsaṃ na kaścijjanapānamakṣitam (ṛ0 saṃ0 7, 5, 22, 5)”—iti nigamaḥ || (11) ṛṣyadāt| ‘ṛṣī gatau (tu0 pa0)’| ahyādayaśca (u0 4, 108)’—iti yatpratyayo mūrdhanyasya śādeśo guṇābhāvaśca nipātyate| ṛṣyā mṛgāḥ| ṛṣyān dyati| ‘āto'nupasarga kaḥ (3, 2, 3)’| pañcamyekavacanam| kūpo hi durgahajalatvāt ṛṣyān khaṇḍayati, khaṇḍitatvaśca jalādānecchā na karoti| “yuvaṃ vandanamṛṣyadādudū pathuryuvaṃ (ṛ0 saṃ0 7, 8, 16, 3)”—iti nigamaḥ||
(12) kārotarāt| karaṇaṃ kāraḥ| karoterghañ| kāreṇa khananakriyayā uttaraḥ adhikaḥ pradeśāntarādutkṛṣṭo ghā| yadvā, utkhātamudakaṃ yasya saḥ kārotaraḥ kṛtodako vā| pṛṣodarāditvāt kārotaraḥ| pañcamyekavacanam| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
(13) kuśayaḥ| kau śete| ‘adhikaraṇe śeteḥ (3, 5, 15)’—ityacpratyayaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
(14) kevaṭaḥ| ‘kevṛ sevane (bhū0 ā0)’| ‘śakādibhyo'ṭan (u0 4, 76)’—ityaṭanpratyayaḥ| sevyate jalārthibhiḥ| “mākī saṃ śāri kevaṭe (ṛ0 saṃ0 4, 8, 20, 2)”—iti nigamaḥ|| iti caturdaśa kūpanāmāni|