Nighantu 73.24
Nighaṇṭunirvacana 73.24
- Language
- Sanskrit
73.24
(1) tṛpuḥ| 'tṛpa prīṇane (di0 pa0)'| 'īṣeḥ kica (u0 1, 13)'—iti bāhulakādrapratyayaḥ kica| paradravyāpahārāt tṛpyati| nigamo'nveṣaṇīyaḥ ||
(2) takkā| takatirgatikarmā, 'taka sahane (bhū0 pa0)'| 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti vanip| gacchati moṣaṇārtham, moṣaṇena vā sahate abhibhavati| "takkā na bhūrṇirvanā siṣakti (ṛ0 saṃ0 1, 5, 10, 1)"—iti nigamaḥ ||
(3) rimbhāḥ| 'rabha rābhasye (bhū0 ā0)'| pūrvavadvanip| pṛṣodarāditvāt ikāro guṇābhāvaśca| rabhate moṣaṇavidyāṃ vegena karoti| nigamo'nveṣaṇīyaḥ ||
(4) ripuḥ| 'ripha katthanayuddhanindāhiṃsādāneṣu (tu0 pa0)' 'īṣeḥ kica (u0 1, 13)'—iti bāhulakādpratyayaḥ| "ripati" kecit paṭhanti| tatra bāhulakādeva phakārasya pakāraḥ| riphati, moṣaṇārthaṃ yuddhate hinasti vā ninyate ca satpuruṣaiḥ| "mā naḥ sa ripurīśata (ṛ0 saṃ0·1, 3, 11, 1)" —iti nigamaḥ ||
(5) rikkā| 'ricir viyojane (ru0 u0)'| 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti kvanip| cakārasya kakāro
vyatyayena| viyojayatyarthairarthataḥ, viyujyate vā prāṇaiḥ| nigamonveṣaṇīyaḥ||
'riha katthanādau'—iti kṣīrasvāmī| 'parasrekūsūkṣmāvihāyas'—ityādinā''yuḍāgamo guṇābhāvaśca nipātyate| ripuvadarthaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||
'tāyṛ santānapālanayoḥ (bhū0 ā0)'| 'chandasīṇaḥ (u0 1, 2)'—iti vāhulakād guṇaḥ| pāhyate yasmāt sarvam| yadvā, taserupakṣayārthāt pūrvavadvaṇi vāhulakāt sakārasya yakāraḥ| 'upakṣīṇo'sāviha loke āyuṣā, yadā tadā rājñāmāriṣyamāṇatvāt, paraloke'pi bhramaṇadharmakatvāt'—iti skandasvāmī| "apatye tāyavo yathā (ṛ0 saṃ0 1, 4, 7, 2)"—uta smainaṃ vastramathinaṃ tāyum (ṛ0 saṃ0 3, 7, 11, 5)"—iti nigamau||
tatkarotīti vigṛhya divāvibhāniśāprabhā (3, 2, 21)'—ityādinā ṭapratyayaḥ| 'karoti yat pāpakam'—iti nairuktāḥ| tacchabdena prakaraṇasāmānyādarthaprādhānyācca pāpakarmanirdeśamabhipretamityāha—'yat pāpakamiti nairuktāḥ'—iti| vaiyākaraṇāstu śabdaparatvāt sāmānye'pyāhuḥ 'tadvṛhatyoḥ karapatyoścauradevatayoḥ suṭ talopaśca (6, 1, 157 go sū0)'—iti| tanotervā syāt santānakarmeti sammatam| tacca santatakarmatvaṃ darśayati—'divā pathi moṣaṇena, rātrau dhacchedanena'—iti skandasvāmī| tanoteḥ kipi nalope tuki cartvam| yadvā, 'tyajiyajitanibhyo ḍit (u0 1, 131)'—iti adipratyaye tat| karmaśabdasya makāralopaḥ| pṛṣodarāditvāt rūpam| "tanūtyaje va taskarā ghanargū (ṛ0 saṃ 7, 5, 32, 6)"—"taskārāṇāṃ pataye namaḥ (ya0 vā0 saṃ0 16, 21)"—iti nigamau ||
(6) vanarguḥ| vanaśabdopapadāt gameḥ 'mṛgayvādayaśca (u0 1, 36)'—iti ḍupratyayo ruḍāgamaśca nipātyate| taskaro hi moṣaṇārthaṃ sadā vanaṃ gacchati| nigamo'nveṣaṇīyaḥ ||
(10) huraścit| 'hūrcchā kauṭilye (bhū0 pa0)'| kvip| 'rāllopaḥ (6, 4, 21)'—iti vakāralopaḥ| 'citī sañjñāne (bhū0 pa0)'| kvip| huraḥ kauṭilyāni cetayate| yadvā, harateḥ 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti cici guṇaḥ, pṛṣodarāditvāt akārasyokāraḥ| huraḥ arthānāmāharttā, cetayateḥ cinotervā kvip| huraḥ hṛtānarthān saścinoti| apiśabdātra karmaṇi vic| 'tatpuruṣe kṛti bahulam (6, 3, 14)'—ityaluk| "apaprothantaḥ sanutarhuraścitaḥ (ṛ0 saṃ 7, 4, 24, 5)"—iti nigamaḥ ||
(11) muṣīvān| 'muṣa steye (kyā0 pa0)'| ac| 'kṛdikārādaktinaḥ (4, 1, 45 vā0)'—iti ṅīp| muṣī moṣaṇamasyāsti| 'chandasīvanipau (5, 2, 122 vā0 2)'—iti vanip| "muṣīvāṇaṃ huraścitam (ṛ0 saṃ 1, 3, 24, 3)"—iti nigamaḥ| atra 'parokṣahartā cauro muṣīvān, pratyakṣaharttā huraścit'—iti mādhavaḥ||
(12) malimlucaḥ| malamasyāsti| 'jyotsnātamisrāuṃṛdbhiṇorjekhinnū rjesvalagominmalinamalīmasāḥ (5, 2, 114)' —iti malino nipātyate| mluca steyakaraṇe (bhū0 pa0)'| 'igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ (3, 1, 135)'| malimaścāsau mlucaśca malimlucaḥ| pṛṣodarāditvena nalopaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ| (13) aghaśaṃsaḥ| āṅpūrvāt hanteḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍaḥ| pṛṣodarāditvāt āṅo hrasvatvaṃ hakārasya ghatvañca| śaṃseḥ pacādyac| āhantā, vadhasvabhāvaḥ, āśaṃsamānaśca| "aghaśaṃsasya kasyacit (ṛ0 saṃ0 1, 3, 24 4 )"—iti nigamaḥ || (14) vṛkaḥ| vyākhyātamṛtviṅnāmasu (353 pṛ0)| vārako mārgasya| "yo naḥ pūṣannagho vṛkaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 3, 24, 2)" —iti nigamaḥ || iti caturdaśa stenanāmāni |