Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.3.1

Nighaṇṭunirvacana 73.3.1

Language
Sanskrit

73.3.1

(1) mahat| 'mānenānyān jahātīti śākapūṇirmaṃhanīyo bhavatīti vā (niru0 3, 13)'--iti bhāṣyam| 'mānena svaguṇena parimāṇena anyān, yadapekṣya tasya mahattvaṃ, tān jahāti atikrāmati mānaśabdāt jahāteśceti śākapūṇiḥ| nirvacanalāghavāt maṃhateḥ pūjākarmaṇo vadatyācāryaḥ'--iti skandasvāmī| ubhayatrāpi 'vartamāne pṛṣadbṛhanmahat (u0 2, 38)'--ityatipratyaye nipātanādrūpasiddhiḥ| "mahattadulbaṃ sthaviraṃ tadāsīt (ṛ0 saṃ0 8, 1, 10, 1)"--iti nigamaḥ|| (2) vadhraḥ| vyākhyātamaśvanāmasu (165 pṛ0)| badhnāti svaguṇaiḥ sarvān vetanadānena bhṛtyādīn| "yuñjanti vadhnamaruṣaścarantam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 1)"--iti nigamaḥ|| (3) ṛṣvaḥ| 'ṛṣa gatau (tu0 pa0)'| sarvanighṛṣva (u0 151)'--iti vanapratyayo guṇābhāvaśca nipātyate| gamyate hi mahān sarvaiḥ gato vā bhūmim| imāvarthau gatyartheṣu boddhavyau| "ṛṣirdarśanāt (niru0 2, 11)'--iti bhāṣyādapi darśanārtham darśanīyo hi mahān| "ṛṣvāta indra sthavirasya bāhū (ṛ0 saṃ0 4, 7, 31, 3)"—iti nigamaḥ || (4) bṛhat| 'bṛhi vṛddhau (bhū0 pa0)' 'vartamāne pṛṣadbṛhat (u0 2, 78)'—iti nipātanam| parivṛddhaṃ bhavati hi mahattvam varddhate'sminnaiśvaryādi varddhate'nena samāśritaḥ| vṛddhyartheṣvevamartho voddhavyaḥ| "bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 5, 16, 6)"—"urorṛṣvasya bṛhataḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 17, 4,)"—iti nigamau| urorṛṣvasyetyatra 'ṛṣvasya mahatāṃ balavataḥ, bṛhataḥ etadapi mahatāmaiva| vegasambandhena na ca punaruktiḥ| mahataḥ vegena śīghrasyetyarthaḥ'—itiskandasvāmibhāṣyam || (5) ukṣitaḥ| 'ukṣatirvidhyarthaḥ'—itiskandasvāmī| niṣṭhā-yāmiḍāgamaḥ|

Linked texts (1)