Nighantu 73.3.19

73.3.19

iti nakṣatrāṇām| ṛṣa gatau (tu0 pa0)'| ṛṣeḥ 'igupadhāt kit (u0 4, 116)'— iti kidinpratyayaḥ| ṛṣiratra udarthaviśiṣṭaḥ| unnatāni ūrdhvamīritānīva prakāśante || 'stṛñ ācchādane (krayā0 u0)'| karmaṇyauṇādikaḥ kvip, bāhulakāttug na bhavati| tīrṇāni prasāritāni vistīrṇāni ca prakāśante hi| tasya pāṭho yathādṛṣṭam|| "amī ya ṛkṣā nihitā sa uccā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 14, 5)"—"paśyanto dyāmiva stṛbhiḥ (ṛ0 saṃ0 3, 5, 6, 3)" || iti sīmikānām| vagraśabdo hrasvanāmasu vyākhyātaḥ (304 pṛ0)| 'jāterastrīviṣayāt (4, 1, 63)' iti ṅīṣ| jātiśabdaścāyaṃ strīpuṃsayordvayo loke strīliṅgo prasiddha iti sa paṭhitaḥ|| vasanti hiṃ te mṛdamupajihvikāḥ| 'śevayahajihvā (u0 1, 152)'—iti jighṛterjigharttirvā vapratyayāntaṃ nipātyate jihvā, 'sanjñāyāṃ kan (5, 3, 87)' 'pratyayasthāt (7, 3, 44)'—itītvam| upajighranti kāṣṭham, uparakṣaṇādvodakasya upajihvikā|| "yad-khyupajihvikā yadvro atisarpati (ṛ0 saṃ0 6, 7, 12, 6)" vapraśabdasyāyameva nigamaḥ|| "vaprībhiḥ purumagruco adānam (ṛ0 saṃ0 3, 6, 2, 4)"—iti strīliṅgasya|| ityāvapanasya| ūrdaraṃ—utpūrvāt 'dra vidāraṇe (krayā0 pa0)'—ityasmāt 'īra gatau (adā0 ā0)'—ityasmādvā 'ṛdorap (3, 3, 57)' ghañi ca urdaramudīraṃ vā sadūdaram| ūrdhveśca taddīrṇaśca madhyataḥ, ūrdhva-mīrṇaṃ gataṃ vā dīrṇamiti hvāditvāściṣṭānatvam (8, 2, 44)|| kṛdaram, gṛhanāmasu vyākhyātam (314 pṛ0)| kṛtadaram| "tamūrdaraṃ na pṛṇatā yavena (ṛ0 saṃ0 2, 6, 14, 5)"—"samiddho añjan kṛdaraṃ matīnām (ya0 vā0 saṃ0 26, 1)"||