Nighantu 73.3.21
Nighaṇṭunirvacana 73.3.21
- Language
- Sanskrit
73.3.21
sāmānyena| "avatatadhanvā pinākāvasaḥ kṛttivāsāḥ (yao vāo saṃo 3, 61)" || (17) menā| (18) ganāḥ| iti strīṇām| ubhāvapi śabdau vyākhyātau vāṅnāmasu (66 pṛ0 | 107 pṛ0)| nāmayanti hi tāḥ patiśvaśuramātulādyaḥ pūjyā bhūṣayitavyāśceti smaraṇāt| gacchantyenā apatyārthinaḥ| "amenāṃścijjanivataścakartha (ṛo saṃo 4, 1, 26, 2)"—"ganāstvākṛntaṃ tapaso'tanvata (tā0 brā0)" || (16) śepaḥ| (20) vaitasaḥ| iti suprajananasya| śepaḥ— sapterasuni bāhulakāt saśabdasya śebhāvaḥ| spṛśatyanena strīndriyam| taddhetutaśca viśiṣṭānandalakṣaṇaṃ strīsukhaṃ sparśaśabdenocyate| tvagindriyasparśamātrakaṃ śepamityudāharaṇe'kārāntatvena darśanāt karaṇe ghañanta iti kecit, sakāralopo vā tatra draṣṭavyaḥ| yadyapi 'vṛṅśībhyāṃ rūpasvāṅgyoḥ puṭ ca (u0 4, 166)'—iti śīṅaḥ anunāgamena kathañcicchepaḥ sidhyati tathāpi tatrārthānaucityāt "muṣkayoradadhāt sapaḥ" —"muṣkayormihitā sapaḥ"—"mā no madheva niḥṣapi"— ityādau sapaśabdena mehanasyābhidhānādarthaucityācca saśabdasya śebhāvena kathañcinnirvoḍhuṃ yuktamiti sapterityuktam| tathā· coktam—'artho nityaḥ parīkṣeta na saṃskāramādiśeta'—iti|| vipūrvāt 'tasu upakṣaye (di0 pa0)'—ityasmāt pacādyaci (3, 1, 134) vitasaḥ| vitasa eva vaitasaḥ| prajñāditvā- dṛṇ| viśeṣeṇa tasyati kṣīṇībhavati prāk sambhogakālāt| yadvā, cimakṣikamitivat viśabdaḥ pratiṣedhārthīyaḥ| na tasyati akṣīṇam sekasāmarthyasyānupakṣīṇatvāt| "yasyāmuṣantaḥ praharāmaśepam (ṛ0 saṃ0 8, 3, 27, 2)"—"triḥ sma māhaḥ śvathayo vaitasena (ṛ0 saṃ0 8, 5, 1, 5)" ||