Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.3.22

Nighaṇṭunirvacana 73.3.22

Language
Sanskrit

73.3.22

ityupadeśasya| pratyakṣābhidhānamihopadeśo'bhimataḥ| sāmānyena caite triṣvapi liṅgeṣu| anayeti padasya naśabdalopena ayā| "ayā te agne samidhā vidhema (ṛ0 saṃ0 3, 4, 25, 5)"—iti striyā samidhā sāmānādhikaraṇyāt|| enā "dvitīyāṭausvenaḥ (2, 4, 34)"—iti idametadoranvādeśaviṣaye enādeśaḥ tṛtīyaikavacanasyākāraḥ| "enā vo agnirnamasā (ṛ0 saṃ0 5, 2, 21, 1)"—iti napuṃsakasya manaso sāmānādhikaraṇyāt| "enā patyā tanva 1 saṃsṛjasva (ṛ0 saṃ0 8, 3, 25, 2)"—iti puṃsaḥ patyuḥ sāmānādhikaraṇyāt|| siṣaktitvati karturabhidhānam| tasya pratyayārthatvena prādhānyādata āha sevamānasyeti| vaiyākaraṇasiddhāntaprasiddhyarthamevamuktam, paramārthatastu dhātvarthapratipādanaparatayaivākhyātapadopādānamarthābhigamatvaśca| ataścaitaduktaṃ bhavati| siṣakku sacata iti sevārthau dhātū iti| tathāhi:—"bhāvapradhānamākhyātam"—iti hi svasiddhāntaḥ| siṣakkuḥ sacate| 'ṣaca samavāye' bhvādiḥ svaritet, atra sevārthaḥ| siṣaktivati loṭi tipi śap| tasya 'bahulaṃ chandasi (2, 4, 76)'—iti śluḥ| 'arttipipattyaryośca'| 'bahulaṃ chandasi (7, 4, 78)'—ityabhyāsasyetvam| "sa naḥ siṣaktu yastura (ṛ0 saṃ0 1, 1, 34, 2)"—"sacasvā naḥ svastaye (ṛ0 saṃ0 1, 1, 2, 4)"—iti tu yathānigamamudāharaṇam|| (25) bhyasate| (26) raijate| iti| bhayavepanayordhātuḥ bhyasate iti| raijate iti nairukto dhātuḥ| ubhāvapyu-bhayorarthayoḥ| "yasya śuṣmādrodasī abhyasetām (ṛ0 saṃ0 2, 6, 7, 1)"—"raijate agne pṛthivī makhebhyaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 3, 8, 4)"—iti|| iti ṣaḍviṃśatirdviśanāmāni || 3, 26 || (iti naighaṇṭukarṭīkāpariśiṣṭaṃ samāptam)