Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.6.4

Nighaṇṭunirvacana 73.6.4

Language
Sanskrit

73.6.4

(1) ketaḥ| 'cāyṛ pūjāniśāmanayoḥ (bhū0 u0)'| 'cāyaḥ kīḥ (u0 1, 75)'—iti tapratyayo dhātoḥ kīrādeśo guṇaśca| pūjyate| "purūravo'juteketamāyam (ṛ0 saṃ 8, 5, 1, 5)"—iti nigamaḥ || (2) ketuḥ| (3) cetaḥ| (4) cittam| 'citī sañjñāne (bhū0 pa0)'| 'agnidhṛsibhyaḥ (u0 3, 86)'—iti bāhulakāt ktaḥ| ketavadarthaḥ "ṛtāvānaṃ vicetasam (ṛ0 saṃ0 3, 5, 6, 3)"—"santyācittaṃ cittena manmṛtam" iti nigamau || (5) katuḥ| vyākhyātaṃ karmanāmasu (183 pṛ0) kriyate'nayā dharmādivicāraḥ| "agnihotā kavikratuḥ (ṛ0 (saṃ0 1, 1, 1, 5)"—iti nigamaḥ || (6) asuḥ| asyate: 'astrasinahitrapyasivasi (u0 1, 10)"—iti upratyayaḥ| 'asuriti prāṇanāma (niru0 3, 8)'—itibhāṣye, asyati kṣipatyanarthān, astāḥ kṣiptāḥ asyāmarthāḥ ityarthaprāpyanarthaparihārātmakasubhayamapi prāpnoti || (7) dhīḥ| (8) śacī| vyākhyāte karmanāmasu (185, 186, pṛ0)| nidhīyate dravyeṣu, dhārayatyarthān dhyāyante'nayā devatāḥ, gamyante avagamyante'nayārthāḥ, gacchatyanayā iṣṭaprāptimaniṣṭaparihārāñca| "cidasi manāmi dhīrami (ya0 vā0 saṃ0 4, 16)"—"doṣāvastardhiyāvayam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 2, 1)"—"ṛṇorakṣaṃ na śacībhiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 31, 5)"—iti nigamāḥ || (6) māyā| 'māṅ māne (adā0 ā0)'| 'māchāsasbhyo yaḥ (u0 4, 106)'—iti yapratyayaḥ| mīyante paricchidyante'nayā padārthāḥ| "māyābhirindra māyinam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 21, 7)"—"imāmūnukavitamasya māyām (ṛ0 saṃ0 4, 4, 31, 1)"—iti nigamau || (10) vayunam| vyākhyātaṃ praśasyanāmasu (326 pṛ0)| gatau śacīvadarthaḥ, kṣepaṇe'suvat| "vidvām̐ agne vayunāni kṣitīnām (ṛ0 saṃ0 1, 5, 17, 2)"—iti nigamaḥ ||