Nighantu 73.6
Nighaṇṭunirvacana 73.6
- Language
- Sanskrit
73.6.1
(1) śimbātā| 'śiṅ niśāne (svā0 u0)'| 'nimbavimbaśimbahimbaḍimbastambasambādyaḥ'—iti śinotervapratyayo mum nipātyate| ataterghañ| duḥkhāni tanūkurvat prārthyate || (2) śatarā| śataṃ bahu, anekamindriyaprasādādi rāti dadāti 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)' || (3) śātapantā| 'śo tanūkaraṇe (di0 pa0)' niṣṭhā| patate: 'hasimtṛmri pavāmi (u0 3, 83)'—bāhulakāt tan| śātena duḥkhānāṃ tanūkaraṇena patyate stūyate| triṣvapi dvivacanasyākāraḥ| "mitreva ṛhatā śatarā śātapantā (ṛ0 saṃ0 8, 6, 1, 5)"—iti nigamaḥ || (4) śarma| vyākhyātaṃ gṛhanāmasu (318 pṛ0)| "tā no devīḥ suhavāḥ śarma yacchata (ṛ0 saṃ0 4, 2 28, 7)"—iti nigamaḥ ||—asya sthāne "śihguḥ"—iti kecit paṭhanti| 'śala gatau (bhū0 pa0)'| 'valiphavyorguk ca'—iti gukpratyayo bāhulakādakārasyekāraḥ| gamyate puṇyavadbhiḥ, gacchatyanena tṛptim, gacchati vāntyamanityatvāt| evamarthā gatyartheṣu boddhavyāḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (5) syūmakam| 'ṣivu tantusantāne (di0 pa0)'| acisivisiśuṣimyaḥ kit (u0 1, 141)'—iti manapratyayaḥ| 'cchvoḥ śūḍanunāsike ca (6, 4, 16)' yaṇādeśaḥ, svārthe kaḥ| syūtaṃ puṇyavati| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (6) śevṛdham| śeśabde upapade vṛdheḥ igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ|
73.6.2
śevasya varddhayitṛ śevṛdham| pṛṣodarāditvādrubhayatra rūpasiddhiḥ| "saśevṛdhamadhidhāyumnamasme (ṛ0 saṃ0 1, 4, 18, 6)"—iti nigamaḥ|| (7) mayaḥ| 'mij hiṃsāyām (svā0 u0)'| asun| hinasti duḥkham| "mayaḥ kṛṇoṣi praya ā ca sūraye (ṛ0 saṃ0 1, 2, 33, 2)"—iti nigamaḥ|| (8) sumyam| supūrvāt gameḥ agryāditvāt yatpratyaya upadhālopaśca| "uṣā dadātu sumyam (ṛ0 saṃ0 1, 4, 5, 3)"—"ā sumyāya sumyam prātā (ṛ0 saṃ0 6, 2, 7, 5)"—iti nigamau|| (6) sudinam| vyākhyātamaharnāmasu (75 pṛ0), atra supūrvaṃ suṣṭhu dyati duḥkham, khaṇḍyate vā bhāgyaviparyayeṇa| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (10) śūṣam| vyākhyātaṃ valanāmasu (233 pṛ0)| śuṣyatyanena duḥkham, priyāvahaśca sukham| "sāsmāke bhiretarī na śaṃsoḥ (ṛ0 saṃ0 4, 5, 14, 4)"—iti nigamaḥ|| (11) śunam| 'śuna gatau (tu0 pa0)'| 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti vāhulakāt kaḥ| "śunaṃ naḥ phālā vikṛṣantu bhūmim (ṛ0 saṃ0 3, 8, 6, 8)"—śunaṃ huvema maghavānamindram (ṛ0 saṃ0 3, 2, 4, 7)—iti nigamau|| (12) śagmam| śaṃśabde upapade gameḥ 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti kaḥ| gamahanetyupadhālopaḥ (6, 4, 98)| pṛṣodarāditvāt śamo malopaḥ| sukhaṃ gamyate'nena duṣkṛtādiśamanena vā| yadvā, śakeḥ 'yujitijirujāṃ kuśca (u0 1, 143)'–iti bāhulakāt makpratyayaḥ, kakārasya gakāraśca| śaknoti tṛptiṃ janayitum| 'vāstoṣpate śagmayā saṃsadā te (ṛ0 saṃ0 5, 4, 21, 3)'–iti nigamaḥ || vyākhyātee udakanāmastu (146 pṛ0) bhiṣajyatiratra sukhanāma| 'rudraṃ jalāṣabheṣajam (ṛ0 saṃ0 1, 3, 26, 4)'–iti nigamaḥ || 'jalāpajaṃ sukhādoṣadham'–skandasvāmibhāṣyam ||
73.6.3
'ṣivu tantusanതാne (di0 pa0)'| 'siveṣṭeryūṭ ca (u0 3, 8)'–iti napratyaye guṇaḥ| syūmavadarthaḥ| syonamiti sukhanāma, 'syateravasyantyetat'–iti (niru0 8, 6) bhāṣye 'syateḥ sevateśca syonam'–vyākhyātaṃ skandasvāminā| tatra bāhulakāñpratyaye ṭyeryūṭ| "devesyo aditaye syonam (ṛ0 saṃ0 8, 6, 8, 4)"–"syonā pṛthivi bhavānṛ (ṛ0 saṃ 1, 2, 6, 5)"–iti nigamau || 'rājñāsājñāsannadyumnanimneti bhojasūtram| śobhanena karmaṇā mīyate nimīyate, suṣṭhu mīyate paricchidyate bhāgeneti vā| "ka vaḥ sumnā navyāṃsi (ṛ0 saṃ 1, 3, 15, 3)"–"sumnāya carttayāmasi (ṛ0 saṃ0 6, 4, 55, 1)"–iti nigamau || 'śīṅ svapne (adā0 ā0)' 'iṇśībhyāṃ van (u0 1, 150)' | 'sarvanighṛṣva (u0 1, 151)' —iti śīṅo hrasvatvaṃ vanpratyayo guṇābhāvaśca nipātyate| 'śevamiti sukhanāma (niru0 10, 17)' ityādi bhāṣye| śiṣyate-rvyutpāditāvetau| tatrārthastu—śevati hinasti kleśaṃ, śevayati vā svāśrayam| "jane na śeva āhūryaḥ san (ṝ0 saṃ0 1, 5, 13, 2)"—"śivābhirna syamānābhirāgāt (ṝ0 saṃ0 1, 5, 27, 2)"—iti nigamau || (16) śam| nipāto'yam| yadvā, śāmyatervin| śāmayitṝ kleśānām| "śaṃ te santu pracetase (ṝ0 saṃ0 1, 1, 10, 2)"—iti nigamaḥ || (20) kam| ayamapi nipātanam| "śriyamekaṃ bhānubhiḥ sammimikṣire (ṝ0 saṃ0 1, 6, 13, 6)"—"ā vo makṣū tanāya kam (ṝ0 saṃ0 1, 3, 16, 2)"—iti nigamau| "śraddhe kamindra carato vitarttaram (ṝ0 saṃ0 1, 7, 14, 2)"—ityatra 'kamiti sukhanāmedamavyayam'—iti haradattaḥ ||
73.6.4
(1) ketaḥ| 'cāyṛ pūjāniśāmanayoḥ (bhū0 u0)'| 'cāyaḥ kīḥ (u0 1, 75)'—iti tapratyayo dhātoḥ kīrādeśo guṇaśca| pūjyate| "purūravo'juteketamāyam (ṛ0 saṃ 8, 5, 1, 5)"—iti nigamaḥ || (2) ketuḥ| (3) cetaḥ| (4) cittam| 'citī sañjñāne (bhū0 pa0)'| 'agnidhṛsibhyaḥ (u0 3, 86)'—iti bāhulakāt ktaḥ| ketavadarthaḥ "ṛtāvānaṃ vicetasam (ṛ0 saṃ0 3, 5, 6, 3)"—"santyācittaṃ cittena manmṛtam" iti nigamau || (5) katuḥ| vyākhyātaṃ karmanāmasu (183 pṛ0) kriyate'nayā dharmādivicāraḥ| "agnihotā kavikratuḥ (ṛ0 (saṃ0 1, 1, 1, 5)"—iti nigamaḥ || (6) asuḥ| asyate: 'astrasinahitrapyasivasi (u0 1, 10)"—iti upratyayaḥ| 'asuriti prāṇanāma (niru0 3, 8)'—itibhāṣye, asyati kṣipatyanarthān, astāḥ kṣiptāḥ asyāmarthāḥ ityarthaprāpyanarthaparihārātmakasubhayamapi prāpnoti || (7) dhīḥ| (8) śacī| vyākhyāte karmanāmasu (185, 186, pṛ0)| nidhīyate dravyeṣu, dhārayatyarthān dhyāyante'nayā devatāḥ, gamyante avagamyante'nayārthāḥ, gacchatyanayā iṣṭaprāptimaniṣṭaparihārāñca| "cidasi manāmi dhīrami (ya0 vā0 saṃ0 4, 16)"—"doṣāvastardhiyāvayam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 2, 1)"—"ṛṇorakṣaṃ na śacībhiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 31, 5)"—iti nigamāḥ || (6) māyā| 'māṅ māne (adā0 ā0)'| 'māchāsasbhyo yaḥ (u0 4, 106)'—iti yapratyayaḥ| mīyante paricchidyante'nayā padārthāḥ| "māyābhirindra māyinam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 21, 7)"—"imāmūnukavitamasya māyām (ṛ0 saṃ0 4, 4, 31, 1)"—iti nigamau || (10) vayunam| vyākhyātaṃ praśasyanāmasu (326 pṛ0)| gatau śacīvadarthaḥ, kṣepaṇe'suvat| "vidvām̐ agne vayunāni kṣitīnām (ṛ0 saṃ0 1, 5, 17, 2)"—iti nigamaḥ ||
73.6.5
(11) abhikhyā| 'khyā prakathane (adā0 pa0)'| ātaścopasarge (3, 3, 106)'—ityaṅ| prakarṣeṇa kathyante'nayārthāḥ| "abhikhyā bhāsā bṛhatā śuśukaniḥ (ṛ0 saṃ0 6, 2, 6, 5)"—iti nigamaḥ| bhāṣyaṃ draṣṭavyam|| ityekādaśa prajñānāmāni |
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit