Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.7

Nighaṇṭunirvacana 73.7

Language
Sanskrit

73.7

(1) nirṇi̍k | ‘ṇijim̐r śaucapoṣaṇayoḥ (ju0 u0)’ niśabdapūrvvaḥ kvip | nirviktaṃ hi tat, poṣayati vā prītim | “varuṇo vasta nirṇijam (ṛ0 saṃ0 1, 2, 18, 3)”—iti nigamaḥ ||
(2) va̱vriḥ | vṛñ varaṇe (svā0 u0)’ | ‘ādṛgamahanajanaḥ kikinau liṭ ca (3, 2, 171)’ dvirvvacanam, kittvād guṇābhāvaḥ, yaṇādeśaḥ | taddhi svāśrayamāvṛṇoti, vriyate vā | “vidyud bhavantī prati vavvi mauhata (ṛ0 saṃ0 2, 3, 16, 4 )” iti nigamaḥ ||
(3) varpaḥ | ‘vṛṅ sambhaktau’ (kryā0 ā0) | ‘vṛñśīṅbhyāṃrūpasvāṅgayoryuṭ ca (u0 4, 166)’—ityasunū | bhajyate hi tat | vṛṇotervā bāhulakādasun yuṭ ca | vavrivadarthaḥ | “mā varpo asmadapa gūha etat (ṛ0 saṃ0 5, 6, 25, 6 )”—iti nigamaḥ ||
(4) vapuḥ | vyākhyātamudakanāmasu (143 pṛ0 ) | upyate svāśrayaḥ “vapurbhirācarato anyānyā (ṛ0 saṃ0 1, 5, 2, 3)” —iti nigamaḥ ||
(5) amatiḥ ||
(6) apsaḥ | 'apsa iti rūpanāmāpsāteḥ (niru0 5, 13)' —ityādibhāṣye skandasvāminā apsaśśabdo vyutpāditaḥ | tat prakāreṇa nirvacanaṃ pradarśyate| nañpūrvāt psāterasuni vāhulakādākāralopaḥ āpnotervā| 'vṛtūvadihanikamikapibhyaḥ saḥ (u0 3, 56)'—iti sapratyayaḥ| "upāhasteva niriṇīte apsaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 8, 2)"—"apsarasaḥ pari jajñe vasiṣṭhaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 3, 24, 2)"—"apsarasāṃ gandharvāṇām (ṛ0 saṃ0 8, 7, 24, 6)"—iti nigamāḥ || (7) psuḥ| 'sphura sphuraṇe (tu0 pa0)'| mṛgayvādayaśca (u0 1, 36)—iti ḍunpratyayaḥ, sakārapakārayoḥ phakārasya ca vyatyayaśca nipātyate| sphurati hi tat| "vahante adbhuta psaghaḥ (ṛ0 saṃ0 6, 1, 37, 2)"—"śuṣmā indra maghātā adbhuta psaghaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 12, 4)"—iti nigamau || (8) apnaḥ| apatyanāmasu vyākhyātam (186 pṛ0)| tena hi kṛtsnamāśrayaṃ vyāpnoti| "abhisanti jabhbhayā tā anapnasaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 30, 4)"—iti nigamaḥ || (9) piṣṭam| 'piśa avayave (tu0 pa0)' 'pisa gatau (bhū0 pa0)'—iti kṣīrasvāmī| 'piśo kicca (u0 3, 62)'—iti kaḥ, guṇābhāvaśca, titutrata (7, 2, 6)'—itīṭpratiṣedhaḥ| 'piśitam, avayavaśo vibhaktamityarthaḥ'—iti skandasvāmī| 'piśa āśleṣaṇārthaḥ'—iti mādhavaḥ| āśliṣyatyāśrayam| "piṣṭaṃ rukmibhirañjibhiḥ (ṛ0 saṃ0 4, 3, 16, 1)"—iti nigamaḥ || (10) kṛśanam| (11) peśaḥ| vyākhyāte hiraṇyanāmasu (40 pṛ0) dīpyate hi tat, dīpyate'nena vā tadvān| peśasaḥ
piṣṭavadarthaḥ| kṛśānasya nigamo'nveṣaṇīyaḥ| "peśomarghyāpeśase (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 3)"—iti nigamaḥ|| (12) psaraḥ| 'sphura sphulane (tu0 pa0)'| amun| pṛṣodarāditvāt (ī, 3, 106) sakārapakārayorgatyarthaḥ| sphurati hi tat| "mahi psaro varuṇasya (ṛ0 saṃ0 1, 3, 23, 2)"—"vaco deva psarastamam (ṛ0 saṃ0 1, 5, 23, 1)"—iti nigamau| kecidatra marucchandaṃ paṭhanti| tadviraṇyanāmasu vyākhyātam (42 pṛ0)| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (13) arjunam| vyākhyātamuṣonāmasu (66 pṛ0) arjunītyatra "ahaśca kṛṣṇamahararjunaśca (ṛ0 saṃ0 4, 5, 11, 1)"—iti nigamaḥ|| (14) tāmram| 'tamu kāṃkṣāyām (di0 pa0)'| 'amitasyordīrghaśca (u0 2, 14)'—iti rakpratyayaḥ| kāṃkṣyaṃ hi tat, tasmāt tāmram| "āpo divādā tāmraḥ"—iti nigamaḥ| "asau yastāmro aruṇa (ya0 vā0 saṃ0 16, 6)"—iti ca|| (15) aruṣam| vyākhyātamuṣonāmasu aruṣītyatra (71 pṛ0)| ā rocate| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (16) śilpam| 'śiślṛ viśeṣaṇe (ru0 pa0)'| 'khaṣpaśilpaśaṣpavāṣparūpatalpāḥ (u0 3, 26)'—iti papratyayaḥ| ṣakārasya lakāro bāhulakāt guṇābhāvaśca nipātyate| viśeṣayati tadvantam| "ṛksāmayoḥ śilpe sthaḥ (ya0 vā0 saṃ0 4, 6)"—iti nigamaḥ|| iti ṣoḍaśa rūpanāmāni |