Nighantu 74.1

74.1

(1) agniḥ| agrādyupapadāt nayateḥ 'satsūdviṣaḥ (3, 2, 61)' ityādinā kip| pṛṣodarāditvāt agniḥ| yadvā, 'veño cayiḥ'—iti bāhulakādinpratyayo'graśabdasya rephākārayorlopaśca|
agraṇīḥ| mukhyatvaśca 'agnirhi devānāṃ senānīḥ'—iti śruteḥ| agraṃ prathamaṃ yajñeṣu karttavyeṣu tādarthyena praṇīyate| aṅgopapadādvā samarthaviśiṣṭāt nayateḥ pūrvavadikāralopaśca| aṅgaṃ śarīraṃ yajñasya; tataḥ sannamamānaḥ svayameva prahvībhavan haviṣāṃ pākakaraṇatvena sādhanabhāvaṃ pratipādyamāno nayati| nañpūrvāt kṣopayateḥ snehanārthāt kinapratyaye kakāranakāravyatiriktaṃ lupyate, kakārasya gakārāpattiśca| nañviśiṣṭena snehanena ca tadviparītaṃ virūkṣaṇaśca lakṣyate, virūkṣayatītyarthaḥ, dagdhavyasya eghādeḥ śoṣaṇāt virūkṣaṇa ityarthaḥ| yadvā, eterayanamityādau darśanādakāraḥ| añjerjakārasya daherhakārasya ca niṣṭhāyāṃ gakārāpattirdraṣṭavyeti tayoranyatarasmādkāraḥ, nayateḥ pūrvavanniḥ| itaśca añjanamabhivyaktaṃ vasuprakāśakatvātmakatvena vā nayatītyagniḥ| "agnimīḷe purohitaṃ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 1, 1)" ||
(2) jātavedāḥ|
jātaśabdopapadāt cittervidervicārārthādvā-adhun, jātāni sarvāṇi bhūtāni veda, lokapālatvāt| jāte jāte sarvasmin bhūtajāte vidyate| jātaṃ vedo havirlakṣaṇaṃ dhanamaiśvaryādi itaradvā yasya saḥ| jātaṃ vedo vicāraṇaṃ yasya, vaiśvanaravidyayāpi ca kṛtavicāra ityarthaḥ| jātamātra eva vidyotate prajñānasvabhāvatvāt, jātaṃ vedaḥ prajñānaṃ vā asya| "pranūnaṃ jātavedasam (ṛ0 saṃ0 8, 8, 45, 1)" ||
(3) vaiśvānaraḥ|
viśvān narān ito lokāt lokāntaraṃ nayati| idamarthena viśvānarāṇāṃ netṛtvena sampadyante vā karmārthapraṇetṛtvena sampādino'sya vaiśvānaraḥ| 'anyeṣāmapi dṛśyate (ṛ, 3, 137)'—iti dīrghaḥ| api vā viśvān jantūn araḥ| 'ṛ gatau'—ityasya chāndasatvāt pacādyac upapadavibhakteścāluk| sarvāṇi bhūtānyaraḥ pratyṛtaḥ pratigataḥ praviśati viśvānaraḥ prāṇaḥ| tena janyamānatvāttasyāpatyaṃ vaiśvānaraḥ| 'prāṇāddhi balānmadhyamāno hi jāyate'—iti brāhmaṇam| "vaiśvānarasya sumatau syāma (ṛ0 saṃ0 1, 7, 6, 1)" ||