Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 74: atha pañcamo'dhyāyaḥ

Nighaṇṭunirvacana 74

Language
Sanskrit

Contents

atha pañcamo'dhyāyaḥ

74.p1

api devatākāṇḍanirvacanaṃ vyākhyāyate—

74.1

(1) agniḥ| agrādyupapadāt nayateḥ 'satsūdviṣaḥ (3, 2, 61)' ityādinā kip| pṛṣodarāditvāt agniḥ| yadvā, 'veño cayiḥ'—iti bāhulakādinpratyayo'graśabdasya rephākārayorlopaśca|
agraṇīḥ| mukhyatvaśca 'agnirhi devānāṃ senānīḥ'—iti śruteḥ| agraṃ prathamaṃ yajñeṣu karttavyeṣu tādarthyena praṇīyate| aṅgopapadādvā samarthaviśiṣṭāt nayateḥ pūrvavadikāralopaśca| aṅgaṃ śarīraṃ yajñasya; tataḥ sannamamānaḥ svayameva prahvībhavan haviṣāṃ pākakaraṇatvena sādhanabhāvaṃ pratipādyamāno nayati| nañpūrvāt kṣopayateḥ snehanārthāt kinapratyaye kakāranakāravyatiriktaṃ lupyate, kakārasya gakārāpattiśca| nañviśiṣṭena snehanena ca tadviparītaṃ virūkṣaṇaśca lakṣyate, virūkṣayatītyarthaḥ, dagdhavyasya eghādeḥ śoṣaṇāt virūkṣaṇa ityarthaḥ| yadvā, eterayanamityādau darśanādakāraḥ| añjerjakārasya daherhakārasya ca niṣṭhāyāṃ gakārāpattirdraṣṭavyeti tayoranyatarasmādkāraḥ, nayateḥ pūrvavanniḥ| itaśca añjanamabhivyaktaṃ vasuprakāśakatvātmakatvena vā nayatītyagniḥ| "agnimīḷe purohitaṃ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 1, 1)" ||
(2) jātavedāḥ|
jātaśabdopapadāt cittervidervicārārthādvā-adhun, jātāni sarvāṇi bhūtāni veda, lokapālatvāt| jāte jāte sarvasmin bhūtajāte vidyate| jātaṃ vedo havirlakṣaṇaṃ dhanamaiśvaryādi itaradvā yasya saḥ| jātaṃ vedo vicāraṇaṃ yasya, vaiśvanaravidyayāpi ca kṛtavicāra ityarthaḥ| jātamātra eva vidyotate prajñānasvabhāvatvāt, jātaṃ vedaḥ prajñānaṃ vā asya| "pranūnaṃ jātavedasam (ṛ0 saṃ0 8, 8, 45, 1)" ||
(3) vaiśvānaraḥ|
viśvān narān ito lokāt lokāntaraṃ nayati| idamarthena viśvānarāṇāṃ netṛtvena sampadyante vā karmārthapraṇetṛtvena sampādino'sya vaiśvānaraḥ| 'anyeṣāmapi dṛśyate (ṛ, 3, 137)'—iti dīrghaḥ| api vā viśvān jantūn araḥ| 'ṛ gatau'—ityasya chāndasatvāt pacādyac upapadavibhakteścāluk| sarvāṇi bhūtānyaraḥ pratyṛtaḥ pratigataḥ praviśati viśvānaraḥ prāṇaḥ| tena janyamānatvāttasyāpatyaṃ vaiśvānaraḥ| 'prāṇāddhi balānmadhyamāno hi jāyate'—iti brāhmaṇam| "vaiśvānarasya sumatau syāma (ṛ0 saṃ0 1, 7, 6, 1)" ||

74.2

(1) draviṇodāḥ| draviṇaśabdo vyākhyāto dhanarūpatvena (243 pṛ0)| tasya sakāra upajanaḥ| dadāterasuni bāhula-kādākāralopaḥ| dhanasya balasya vā dātā draviṇodāḥ| "draviṇodā draviṇasaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 4, 3)"| ṛtuyājapraiṣeṣu sakāralopo draṣṭavyaḥ ||
(2) idhmaḥ| 'tri indhī dīptau (bhū0 u0)'| idhyate'nenāgniriti idhmaḥ yajñedhmaḥ| samidhyata ityasti agneḥ samindhatvam| jvalannāma vedhmaḥ| "samidro adya munayo duroṇe (ṛ0 saṃ0 8, 6, 8, 1)" || (3) tanūnapāt| napācchabdo'patyanāmasu vyākhyātaḥ (161 pṛ0)| iha pautre vartate| yadvā, nutaśabdasya napādabhāvaḥ| putrāpekṣayā nīcaiḥ sutarāṃ nuto hi pautraḥ| tanoteḥ 'habhūśītṛcaritsaritanidhanimasjibhya ūḥ'| tanvantyasyāṃ payaādibhogāḥ iti tanūḥ gonāma| asyāḥ payo jāyate| payasa ājyamiti| ājyaṃ tanūnapāt| athavā tatā antarikṣe iti tatvaḥ āpaḥ| tābhya oṣadhivanaspatayo jāyante| oṣadhivanaspatibhyo'gnirjāyate iti| agnistanūnapāt| "tanūnapātpratha ṛtasya yānāt (ṛ0 saṃ0 8, 6, 8, 2)" || (4) narāśaṃsaḥ| naraiḥ ṛtvigbhiḥ śasyate'smin 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 3, 137)'—iti dīrghaḥ| yajña ucyate| naraiḥ praśasyate stūyate ityagniḥ| 'narāśaṃsasya mahimānameṣām (ṛ0 saṃ0 5, 2, 1, 2)' || (5) ilaḥ| ilāśabdo vyākhyātaḥ pṛthivīnāmasu (35 pṛ0) "ājuhvāna īḍyo vandyaśca (ṛ0 saṃ0 8, 6, 8, 3)" || "hotāramilaḥ prathamaṃ yajatyau (ṛ0 saṃ0 2, 8, 22, 3) || (6) barhiḥ| vyākhyātaṃ mahannāmasu (313 pṛ0)| barhireghoktaṃ darbhamayam| yadvā, 'bṛhīṃ udyamane (bhū0 pa0)'—ityasmā-
disiḥ| vavayorabhedāduktam| agnipakṣe parivṛḍhatvād barhiḥ| "prācīnaṃ barhiḥ pradiśā pṛthivyā (ṛ0 saṃ0 8, 9, 8, 4)" || (7) dvāraḥ| javaterdravatervā gatikarmaṇaḥ vārayatervā syāt| javaterjakārasya dakāraḥ, dravateḥ rephalopaḥ, vārayateriḍāgamaśca nipātanāt| gamyante hyābhiryajñagṛham, anabhimato hi tāsveva nivāryate| agnipakṣe, jvālā āgamyante ābhiḥ, śītādinivāraṇam| "devī dvāro vṛhatīrviśvaminvā (ṛ0 saṃ0 8, ī, 8, 5)" || (8) uṣāsānaktā| 'ucchī vivāse (bhū0 pa0)' 'vaśa kāntau (adā0 pa0)' —'iṣirañjibhūśubhyaḥ kit' —iti bāhulakācchakārasya śakārasya vā ṣakāraḥ| 'prahijyā (ī, 1, 16)' —iti samprasāraṇam| ucchati kāntā vā uṣā| naktaśabdo rātrivacanaḥ| 'uṣāsoṣasaḥ (ī, 3, 31)'—iti uṣalādeśaḥ| dvivacanasyākāraḥ| agnipakṣe, uṣā dīptiḥ, tamaso vivāsanāt, āhutistadyuktā anaktyagnimiti| "uṣāsānaktā sadatāṃ niyonau (ṛ0 saṃ0 8, ī, 8, ī)" || (6) daivyāhotārā| ubhayatrākāro dvivacanasya| āhvātārau devānām| pārthivamadhyamāvannau ucyete| "daivyāhotārā prathamā suvācā (ṛ0 saṃ0 8, ī, 6, 1)" || (10) tisrodevīḥ| prathamārthe dvitīyā| bhāratīlāsarasvatyaḥ| agnāyī pṛthivīleti striyaḥ iti pratyakṣeṇa paṭhitāyā api tisrodevyaḥ iti sāmānyena pāṭhāt pṛthivīsthānaṃ bhāṣya-

74.3.1

(2) śakuniḥ| śakeḥ kipi śak| uttyate: 'vetro ḍit' —iti vāhulakāt ḍidinpratyaye udstalopaḥ| śaknotyunnetumātmānaṃ śakuniḥ kakārasya jaśtvābhāvaḥ| śaknotyunnayanādikriyāḥ kartum| "sumaṅgalaśca śakune bhavāsi ( ṛ0 saṃ0 2, 8, 11, 1)" || (3) maṇḍūkāḥ| masjeḥ 'śalima piḍabhyāmūkan ( u0 4, 42)' —iti vāhulakādūkani jaśtvacutvābhyāṃ majjūkā iti prāpte chāndasatvāt jakārasya ḍakārāpatyā antyāt pūrvasya numi ṣṭhutvam| nimajjanti hi te jale| madatestṛptyarthāt mandatervā modatyarthāt pūrvabadūkañ rūpasiddhiśca| nityamadtvāt, nityatṛsatvāt nityahṛṣṭatvādvā maṇḍūkāḥ| maṇḍatervā yathāprāpte ūkani maṇḍūkāḥ| yadvā, maṇḍo madateḥ| 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti vāhulakāt kapratyaye rūpasiddhiśca maṇḍa udakam| hṛṣyanti hi tatra snānapānāvagāhārthinaḥ| maṇḍe oko nivāsa eṣāṃ maṇḍaśabdādokaśabdācca maṇḍūkāḥ| "pra maṇḍūkā avādiṣuḥ ( ṛ0 saṃ0 5, 7,3, 1)" || (4) aśvāḥ| aśnoteḥ 'aśerdevane ( u0 3, 62)'—iti sapratyayaḥ| aśva vante vyāpnuvanti gṛhṇantyenānudevitāraḥ| ativyāpnuvantyebhiḥ parasparamiti vā| "aśśairmā dīvyaḥ kṛṣimit kṛṣasva ( ṛ0 saṃ0 7, 8, 5,, 3)" || (5) grāvāṇaḥ| vyākhyātaḥ parvatanāmasu (76 pṛ0)| "grāvabhyo vācaṃ vadatā vadadbhyaḥ ( ṛ0 saṃ0 8, 4, 6, 1)" || (6) nārāśaṃsaḥ| narān śaṃsatīti karmopapade'ṇ, 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 3, 137)'| tataḥ prajñāditvāt svārthiko'ṇ| narāśaṃsa eva nārāśaṃsaḥ| mantro'trābhidheyaḥ| "amandām̐stomān pra bhare manīṣā (ṛ0 saṃ0 2, 1, 11, 1)" || (7) rathaḥ| raṃhatergatikarmaṇaḥ| 'hanikuṣinīramikāśibhyaḥ kthan (u0 2, 2)'—iti kthan, bāhulakādakārahakāralopaśca|

74.3.2

gacchatyanena| sthiratirnairuktadhātuḥ| viparītākṣaraḥ| 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'| sakāraikārayorlopaḥ| dṛḍhagaṭhitatvāt sthiro hi saḥ| yadvā, ramatestiṣṭhateśca dvidhātujaṃ rūpam| ramamāṇo cirañco'smiṃstiṣṭhati rathī| yadvā, ramatereva yathāprāptaḥ kthan| ramaṇīyo hi rathaḥ| rasatervā śabdārthāt pūrvasūtreṇa bāhulakāt kthani sakāralopaḥ| bhavati hi tasyāgacchata upalabdhiḥ| "tatrā rathamupa śagmaṃ sadema (ṛ0 saṃ0 5, 1, 20, 3)" || (8) dundubhiḥ| śabdānukaraṇanimittakametannāma| drumaśabdasya vā rephāntalopaḥ| bhideścādyantaviparyayaḥ ukāraścopapajjanaḥ| dundubhyatervā nairuktadhātorvadhakarmaṇaḥ in| tāḍyate hyasau yuddhasamaye| "sa dundubhe sajūrindreṇa devaiḥ (ṛ0 saṃ0 4, 7, 35, 4)" || (9) iṣudhiḥ| iṣavo nidhīyante'smin| karmaṇyadhikaraṇe ca (3, 3, 63)'—iti kiḥ| "iṣudhiḥ saṅgāḥ pṛtanāśca sarvāḥ" || (10) hastaghnaḥ| haste hastasamīpe sthito hanyate jyayā śarapuṅkhena vā| 'ghañarthe kavidhānam (3, 3, 58 vā0 2)'—iti kaḥ| "hastaghno viśvā vayunāni vidvān (ṛ0 saṃ0 5, 1, 21, 4)" || (11) abhīśavaḥ| vyākhyātā raśmināmasu (53 pṛ0)| nigamaśca darśitaḥ || (12) dhanuḥ| dhanvatergatyarthād vadhārthādvā ‘artipṛvapiyajitanidhanitapibhyo nit (u0 2, 170)’—iti bāhulakādusiḥ pratyayo vakāralopaśca| dhanirmāraṇārtha iti kṣīrasvāmī| yathāprāpta usiḥ| dhanvantyapanayantyasmādiṣavaḥ, ghnanti vā| “dhanuḥ śatro rapakāmaṃ kṛṇoti (ṛ0 saṃ0 5, 1, 16, 2)” || (13) jyā| jayaterjinātervā'ntarṇītaṇyārthād vā ‘madhyavidhyaśikya’—ityādinā yakpratyayo dhātorjakārabhāvaśca nipāsyate|

74.3.3

‘añnyādayaśca (u0 4, 108)’—iti nipātanam| jayasādhanaṃ hi jyā| “dhanvañjyā iyaṃ samane pārayantī (ṛ0 saṃ0 5, 1, 16, 3)” || (14) iṣuḥ| iṣatergatikarmaṇo vadhārthādvā ‘iṣeḥ kicca (u0 1, 13)’—iti upratyayaḥ| gacchati śatrūn, hanti vā tān| “tanātsmabhyamiṣavaḥ śarma yaṃsan (ṛ0 saṃ0 5, 1, 21, 1)” || (15) aśvājanī| aśvā ajyante kṣipyante preryante'nayā| lyuṭ, ‘vā yau (2, 4, 57)’—itivībhāvavikalpaḥ, ṭisvāt ṅīp| aśvānāmajanī aśvājanī kaśocyate| “aśvājani pracetasaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 21, 3)” || (16) ulūkhalam| uru vistīrṇaṃ khalaṃ mukhamasya, ūrdhvaṃ vā uparibhāge khalaṃ mukhamasya| ūrdhvaṃ añcaṃ tat karoti| kiratervā utkīrṇaṃ tat| śabdānukaraṇanimittaṃ vā nāmaitat, yato musalāghātajanitadhvanimuru maithu kurvityevamabravīt| sarvathaiva teṣu varṇavtyādi vācyam| "ullūkhalaka yujyase (ṛ0 saṃ0 1, 2, 25,5)" || (17) vṛṣabhaḥ| 'vṛṣu secane (bhū0 pa0)'| 'ṛivṛṣibhyāṃ kit (u0 3, 116)'—ityabhacpratyayaḥ| prajāhetubhūtaṃ bījaṃ varṣati siñcati| vṛhervā bāhulakāt abhaci hakārasya pakāraḥ| atiśayena raitaḥ sektuṃ vṛhati udyacchati ātmānam| "amehayan vṛṣabhaṃ madhya ājeḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 20, 5)" || (18) drughaṇaḥ| druśabdo drumaśabdaparyāyaḥ| drumavikāraḥ kāṣṭhakhaṇḍo'tra druśabdenocyate| drurhanyate'nena| 'karaṇe'yovidruṣu (3, 3, 82)'—iti hanterap ghanādeśaśca| kṣubhnādiṣu (8, 4, 31) pāṭhāṇṇatvam, 'pūrvapadāt saṃjñāyāmagaḥ (8, 4, 3)'—iti vā| "kāṣṭhāyāmadhye drughaṇaṃ śayānam (ṛ0 saṃ0 8, 5, 21, 4)" || (19) pituḥ| annanāmasu vyākhyātam (222 pṛ0)| sa nigamaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 5, 6, 1) || (20) nadyaḥ| (21) āpaḥ|

74.3.4

vyākhyātāḥ (156 pṛ0| 141 pṛ0)| nigamau ca darśitau sāmānyena| "imaṃ me gaṅge yamune sarasvati (ṛ0 saṃ0 8, 3, 6, 5)"—iti, viśeṣeṇa| "āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 5, 1)" || (22) oṣadhayaḥ| oṣaśabde doṣaśabde vopapade dhayateḥ 'karmaṇyadhikaraṇe ca (3, 3, 63)'—iti kipratyayaḥ, 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti kartari vā| oṣaṃ dāhaṃ dhayati pibati vināśayatotyarthaḥ, doṣaṃ vātapittādikaṃ vā| dakāralopo draṣṭavyaḥ| "yā oṣadhīḥ pūrvā jātā (ṛ0 saṃ0 8, 5, 8, 1)" || (23) rātriḥ| propasargārthaviśiṣṭāt antarṇītaṇyarthāt ramateḥ 'rāśadibhyāṃ trip (u0 4, 67)'—iti bāhulakāt trippratyayo makārasyākāraśca rātervā trippratyayo yathāprāsaḥ| praramayanti bhūtāni naktañcārīṇi, uparamayanti divācarāṇi svavyāpārebhyaḥ, pradīyante'syāmavaśyāyā madhyamena| "ā rātri pārthivaṃ rajaḥ (ya0 vā0 saṃ0 34, 33)" || (24) araṇyānī| apapūrvāt riṇatergatikarmaṇo nañpūrvād-matervā añnyāditvāt (u0 4, 118) yatpratyaye rūpasiddhirnipātyate| apārṇamapagataṃ grāmādvi aramaṇaṃ vā, na hi tadramayati araṇyaṃ vanam| araṇyapālayitrī adhidevatā kācit nairuktāḥ mahadraṇyamiti vaiyākaraṇāḥ| 'himāraṇyayormahatve (4, 1, 16, vā0 1)'—iti vidhīyate| "araṇyānyaraṇyāni (ṛ0 saṃ0 8, 8, 4, 1)" || (25) śraddhā| śrat satyam, tasmin dhīyate| tathāca mantraḥ "aśraddhāmanṛte dadhātana śraddhāṃ satye prajāpatiḥ"—iti| 'ātaścopasarge (3, 3, 106)'—ityaṅ| 'śracchandsyopasaṅkhyānam' ityupasargasañjñā| dharmārthasukhāpavargeṣu yathāśāstramadhikṛtaḥ puruṣasya karmānuṣṭhānahetubhāvaprakhyānāt buddhyadhidevatā śraddhā|

74.3.5

"śraddhāgniḥ samidhyate (ṛ0 saṃ0 8, 8, 6, 1)" || (26) pṛthivī| 'pratha prakhyāne (bhū0 ā0)'| 'prathe vican samprasāraṇañca (u0 1, 146)'| 'pidgaurādibhyaśca (4, 1, 41)'| pṛthvītyarthaḥ| "syonā pṛthivi bhava (ṛ0 saṃ0 1, 2, 6, 5)" || (27) apvā| vyākhyātaṃ naigame sanigamam|| (28) agnāyī| agneḥ patnī| 'vṛṣākapyagnikusitakusidānāmudāttaḥ (4, 1, 37)'—ityaikārādeśaḥ, puṃyogalakṣaṇo'ḍīp| "agnāyīṃ somapītaye (ṛ0 saṃ0 1, 2, 6, 2)" || (29) ulūkhalamusale| ulūkhalaṃ vyākhyātam| muhuḥśabdopapadāt sartteḥ 'puraloralamusalakuvala'—ityādinā alpratyayo ṭilopo muhuḥśabdasya musabhāvaśca nipātyate| utkṣipyotkṣipya nipātanāt muhuḥ saraṇaṃ musalaṃ dvirvacanam| "āyajī vājasātamā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 26, 2)"| atredhmavat śrutirasatyapi liṅgayoge || (30) havirddhāne| somalakṣaṇāni havīṃṣi vidhīyante yayoḥ| "ā vāmupasthamadruhaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 8, 10, 6)"| pūrvabadudāharaṇatvam || (31) dyāvāpṛthivī| divo dyutyarthāt 'diverḍiviḥ'—iti ḍivipratyayaḥ| dyotata iti dyauḥ| pṛthivī vyākhyātā (32 pṛ0)| dyauśca pṛthivī ca 'divodyāvā (6, 3, 26)'—iti dyāvādeśaḥ| 'vācchandasi (6, 1, 106)'—iti pūrvasavarṇaḥ| "dyāvā naḥ pṛthivī imam (ṛ0 saṃ0 2, 8, 10, 5)" || (32) vipāṭchatudryau| 'pada gatau (di0 ā0)' 'paśa bādha-nasparśanayoḥ (cu0 pa0)' vipūrvaḥ| āplṛ vyāptau (svā0 pa0) viprapūrvaḥ| ṇijantāt 'kivvaci (3, 2, 178 vā0 1, )'—

74.3.6

ityatra 'prākpratyayanirdeśādiṣṭasiddhiḥ'—ityukte kipi praśabdasya rephalopādi| vividhaṃ kūlapāṭanāt, vipāśanāt| aputrasyodbhūtatamovṛttermumūrṣorvasiṣṭhasya kaṇṭhe śilābandhane sādhanabhūtāḥ pāśā asyām| vividhadeśaprāpaṇādvodakasyāpanatvāt vipāṭ| śutudrī śudrāciṇītyarthaḥ| āśutunnādrāciṇīśabdebhyo cā| āśutunne pratode dravatīti śutudrī| vipāṭ ca śutudrī ca vipāṭchutudrī pūrvasavarṇaḥ| "vipāṭchutudrī payasā javete (ṛ0 saṃ0 2, 2, 12, 1)" || (33) ārjnīṃ| artteḥ riṣatervā 'vahiśriśruyudruglāhātvaribhyo niḥ (u0 4, 51)'—iti vāhulakāt nipratyayo dhātorārttabhāvaśca| 'kṛdikārāt (4, 1, 45, vā0 1)'—iti ṅīp| gate jyayā sṛjyamāṇe saṅgacchete hiṃsāsādhane vā bhavataḥ| "ārjīṃ ime visphurantī amitrān (ṛ0 saṃ0 5, 1, 16, 4)" ||

74.3.7

(34) śunāsīrau| śuśabdārthaviśiṣṭāt 'śuna gatau (tu0 pa0)'—ityasmāt igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ (3, 1, 135)| kṣipraṃ gacchatyantarikṣamiti śuno vāyuḥ| yadvā, śuśabdopapadānnayatergatikarmaṇaḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍaḥ| bhāṣye tu śu-etadarthato nirvacanaṃ prāyeṇa| sartteḥ 'ḍiṇḍīravānīragabhīragambhīra-kumbhīraśīrakāśmīrajambīrakīratīrādayaḥ'—iti īranpratyayaṣṭilopaśca nipātyate| sadā saraṇāt sīra ādityaḥ| śunaśca sīraśca 'devatādvandve ca (6, 3, 26)'—ityaṅ| "śunāsīrāvimāṃ vācaṃ juṣethām (ṛ0 saṃ0 3, 8, 6, 5)" || (35) devījoṣṭrī | devaśabdaḥ pacādyajantaḥ | devaḍiti pāṭhāt 'ṭiḍḍhāṇañ (4, 1, 15)'—iti ṅīp | juṣateghranapratyayaḥ (u0 4,154) | cittvāt ṅīp (4, 1, 41) | devyau joṣayitryau | pūrvasavarṇaḥ | dyāvāpṛthivyau, ahorātre vābhidheye | sasyasame iti kātthakyaḥ | sasyaṃ vrīhiḥ, samā saṃvatsaraḥ | "devī joṣṭrī vasudhitī yayoḥ (niru0 6, 42)" || (36) devī ūrjāhutī | ūrkśabdo vyākhyāto'nnanāmasu (224 pṛ0) | āhvayateḥ kvici 'cacisvapi (6, 1, 15)'—iti samprasāraṇam, 'halaḥ (6, 4, 2)'—iti dīrghābhāvo vyatyayena | ūrkśabdāt hetau tṛtīyā | ūrjā hetubhūtayā āhvātavye | ūrk ityatra 'sāvekācaḥ (6, 1, 168)'—iti vibhakterudāttatvam, āhutiśabdo'pi 'tādau ca niti kṛtyatau (6, 2, 50)'—iti ādyudāttaḥ, 'ekādeśa udāttenodāttaḥ (8, 2, 5)'| "devī ūrjāhutī iṣamūrjamanyā vakṣat (ya0 vā0 saṃ0 21, 52)" || iti pṛthivīsthānadevatāḥ |

74.4.1

(1) vāyuḥ | 'vā gatigandhanayoḥ (adā0 pa0)'| 'kṛvāpājimisvadisādhyaśūbhya uṇ (u0 1, 1)'| 'āto yuk ciṇkṛtoḥ (7, 3, 33)'| yadvā, vetergatikarmaṇo bāhulakādaṇ yadvā, 'chandasīṇaḥ (u0 1, 2)'—ityuṇi vakāropajanaḥ| gacchatyantarikṣe| "vāyavā yāhi darśateme (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 1)" || (2) varuṇaḥ| 'vṛñ varaṇe (svā0 u0)'| 'kṛvṛdāribhya unan (u0 3, 50)'| antarikṣe udakamāvṛṇoti| "nīcīnavāraṃ varuṇaḥ kavantham (ṛ0 saṃ0 4, 4, 32, 3)" || (3) rudraḥ| rauteḥ kipi| rucchabdaṃ karoti| 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| yo ruvan eti, rautīti vaktuṃ śakyate| rorūyamāṇo'tyarthaṃ śabdaṃ kurvan meghodarastho dravatīti, rorūyamāṇa-

74.4.2

śabdapūrvād dravatervā 'roderṇiluk ca ( u0 2, 20 )'—iti rak| sa hi śatrukalatrāṇi rodayati rudrereva vā ṇijantāt vāhulakādrak| 'indraḥ kiṃ pitaraṃ prajāpatimithunā ciccheda tamanuśocannarudad yadrudattadrudrasya rudratvam ( vṛ0 ā0 3, 6, 4 )'—iti kāṭhakam| 'yadrodīt tadrudrasya rudratvam'—iti hāridravakam| "imā rudrāya sthiradhanvane giraḥ ( ṛ0 saṃ0 5, 4, 13, 1 )" || (4) indraḥ| irāśabda upapade dūṇāterdyāterdārayatervā 'ṛjrendrāgravajravipra ( u0 2, 27 )'—iti rakpratyayānto nipātyate| nipātanādrūpasiddhirūhyā| irā annamanena sambandhādvā taddhetubhūtakaṃ valaṃ lakṣyate| tena valalakṣitalakṣaṇayā tadādhārabhūto meghaḥ| irāṃ meghaṃ dhārātmanā dūṇāti vidārayati| vījaṃ vrīhyādi tathāsau vṛṣṭipradānena vidārayati| aṅkurodbhedanābhikāśaśca vidāraṇam| irāmannaṃ taddadāti vā| irāṃ dadhāti dhārayati vā| indāvupapade dravateḥ ramatervā nipātanam| indre dravati gacchati somaṃ pātumityarthaḥ| indro ramate'tipriyatvāt nānyatra| indhervā nipātanam|| indhe dīpayati śarīramadhyavarttī pañcavṛttiḥ prāṇo vāyuḥ śarīrabhūtādi idhyate vā prāṇaiḥ| śarīramadhyavarttī prāṇabhāvena kṣetrajñasañjñakaḥ| prāṇairyāgādibhiryāgabalena vā samyagābhimukhyena dīpayati ātmopāsakāḥ| idamutpādīkaroti paśyati vā indraḥ| idaṃ kṛtsnaṃ jagad vṛṣṭipradānadvāreṇa karoti lokapālatvāt, asya sarvasya śubhāśubhakarmaṇo draṣṭā vā| idupapade dārayaterdrāvayatervā indrapadam| yadvā, itāśca śatrūṇāṃ dārayitā drāvayitā ca| yadvā, itāśca yajñanāmādarayitā ca| sarvatra nipātanādrūpasiddhiḥ|

74.4.3

"mahāntamindra parvataṃ ciyadvavaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 1, 32, 1)" || (5) parjanyaḥ| tṛperantarṇītaṇyarthāt kvipi tarpayatīti tṛp| janahito janyaḥ hitārthe yat| tṛp cāsau janyaśceti tṛpśabdasya parabhāvaḥ| paraśabdopapadāt jāyaterjanayatervā abhnyāditvāt yat, num, paraśabdāto lopaśca nipātyate| paraḥ prakṛṣṭo jetājanayitā vā| prasśabdopapadādrjayate vā abhnyāditvāccipātanantena parjanyaḥ prakarṣeṇopārjayitā saṅgṛhītā rasānām| "yat parjanyastanayan hanti duṣkṛtaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 4, 27, 2)" || (6) bṛhaspatiḥ| bṛhacchabdo vyākhyāto mahannāmasu (308 pṛ0) patiśabdastu īśvaranāmasu (301 pṛ0)| atra pivaterapi bāhulakāt patiḥ| bṛhataḥ somasya vāgvātamanā pātā pālayitā rakṣitā vā| pitā rakṣayitā mahato jagato vā| "bṛhaspatirviraveṇā vikṛtya (ṛ0 saṃ0 8, 2, 18, 2)" || (7) brahmaṇaspatiḥ| (8) kṣetrasya patiḥ| 'kṣi nivāsagatyoḥ (tu0 pa0)'| 'gudhūvīpavivaciyamimanitanisadikṣadibhyastran (u0 4, 162)'— iti tranapratyayaḥ| nivasanti hi yena ca hetubhūtena, tasya pātā| "kṣetrasya patinā vayam (ṛ0 saṃ0 3, 8, 6, 1)" || (9) vāstoṣpatiḥ| 'vasa nivāse (bhū0 pa0)' 'vasestun ṇic iti| sāmarthyāttacca vāstvantarikṣam, tasya pātā viśvatvena| "amī vahā vāstoṣpate (ṛ0 saṃ0 5, 4, 22, 1)" || (10) vācaspatiḥ| prāṇātmendraḥ| aṃtaḥ prāṇasya vāgrūpatayāpyavasthānāt prāṇo vācaspatiriti vyapadiśyate| "punarehi vācaspate (atharva saṃ0 1, 1, 2)" || (11) apānnapāt| tanūnapāt vyākhyātaḥ (456 pṛ0)| "apānnapānmadhumatīrapodāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 7, 24, 4)" || (12) yamaḥ| madhyasthāno vāyuḥ| yacchati prayacchati stotṛbhyaḥ kāmāni| pacādyac|

74.4.4

"yamaṃ rājānaṃ haviṣā duvasya (ṛ0 saṃ0 7, 6, 14, 1)" || (13) mitraḥ| pramītānmaraṇāt trāyate| 'supi sthaḥ (3, 2, 4)'—ityatra supīti yogavibhāgāt pramītaśabdasya midbhāvaḥ| yadvā, 'ḍumiñ prakṣepaṇe (svā0 u0)'| yadvā, 'pici mici secane (bhū0 pa0)'| samyamanvānaḥ samyak vṛṣṭiṃ prakṣipan samyak siñcan vā draghatyantarikṣe| minvānaśabdasya midbhāvaḥ, dravateḥ upratyayāntasya trabhāvaḥ| 'jhi midā snehane (bhū0 ā0)' antarṇītaṇyarthaḥ| 'amicimimidiśaṃsibhyaḥ kit (u0 4, 146)'—iti tranpratyayaḥ| ṇijantādvā bāhulakādrūpasiddhiḥ| sarveśastyānyudakena snehayati| "mitro janānyātayati ghruvāṇaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 5, 1)"| 'jhimidā snehane (bhū0 ā0)' antarṇītaṇyarthaḥ || (14) kaḥ| kameḥ kramervā 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)—iti ḍapratyaye kramate rephalopo bāhulakāt, 'prajāpatirakā mayata'—iti bahulakāmatvāt kaḥ prajāpatiḥ| kramaṇo vā krama- yatyantarikṣe| kamiti sukhanāma, sukho vā vṛṣṭipradānādinā| "kasmai devāya haviṣā vidhema (ṛ0 saṃ0 8, 7, 3, 1)" || (15) sarasvān| sara ityukaṃ, tena tadvān| "ye te sarasva ūrmayaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 6, 20, 5)" || (16) viśvakarmā| karoteḥ kartari manin| madhyamasthāno vāyuḥ| vṛṣṭidvāreṇa sarvasya karttā sarvaceṣṭānāṃ tadadhīnatvāt| "viśvakarmā vimanā ādidvihāyāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 17, 2)" || (17) tārkṣyaḥ| strīrṇaśabde tūrṇaśabde copapade kṣiyatikṣaratirakṣatyakṣātibhyo'ghnyāditvāt (u0 4, 18) yatpratyayādi nipātyate| strīrṇe vistīrṇe'ntarikṣe kṣiyati kṣarati rakṣatyakṣāti, tūrṇaṃ vārthamudakākhyaṃ kṣiyati kṣarati vā aśnute vā tamaḥ|

74.4.5

"svastaye tārkṣyaṃ mihāhuvema (ṛ0 saṃ0 8, 8, 36, 1)" || (18) manyuḥ| vyākhyātaḥ krodhanāmasu (250 pṛ0)| dīptaḥ kruddho vā| "tvayā manyo sarathamārujanto (ṛ0 saṃ0 8, 3, 16, 1)" || (19) dadhikrāḥ| vyākhyāto'śvanāmasu (161 pṛ0)| dadha-ddhārayad vṛṣu yudakamantarikṣe krāmati gacchati, krandati stanayitu-lakṣaṇaṃ śabdaṃ karoti| "ā dadhikrāḥ śavasā pañca kṛṣṭīḥ (ṛ0 saṃ0 3, 7, 12, 5)" || (20) savitā| 'ṣu prasavaiśvaryayoḥ (bhū0 pa0)'| tṛci 'svaratisūtisūyatidhūsūdito vā (7, 2, 44)'| sarvakarmaṇāṃ vṛṣṭipradānādinā savitā abhyanujñātā| "savitā yantraiḥ pṛthivī-maramṇāt (ṛ0 saṃ0 8, 8, 7, 1)" || (21) tvaṣṭā| vyākhyātaḥ (458 pṛ0)| "devastvaṣṭā savitā viśvarūpaḥ (ṛ0 saṃ0 3, 3, 31, 4)" || (22) vātaḥ| vāte: "husimṛgniṇvāmidamilpūdhūrvimyastan (u0 3, 83)"| vāti vātaḥ| "vāta ā vātu bheṣajam (ṛ0 saṃ 8, 8, 46, 1)" || (23) agniḥ| vyākhyātaḥ (453 pṛ0)| iha madhyamo'bhidheyaḥ| "maruddhiragna ā gahi (ṛ0 saṃ0 1, 1, 36, 1)" || (24) venaḥ| venate: kāntikarmaṇo pacādyac (3, 1, 134)| kānto dīpto madhyamasthānaḥ| "ayaṃ venaścodayat pṛśnigarbhā (ṛ0 saṃ0 8, 7, 7, 1)" || (25) asunītiḥ| asuśabde upapade nayateḥ "kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)"—iti kvin| asūn nayatīti asunītiḥ| sa ca madhyamaḥ prāṇaḥ| prāṇaśca vāyuḥ| sa hi śarīrādutkrāmanto'sūn nayati| vijñāyate hi prāṇā utkrāmantaḥ sarve'nūtkrāmanti| "asunīte mano asmāsu dhāraya (ṛ0 saṃ0 8, 1, 22, 5)" || (26) ṛtaḥ| 'ṛ gatau (bhū0 pa0)'| gatyarthāt kartari ktaḥ| arttā gantā antarikṣe| "ṛtasya hi śurudhaḥ santi pūrvīḥ (ṛ0 saṃ0 3, 6, 10, 3)" || (27) induḥ|

74.4.6

indheḥ "bhṛmṛśītṛcaritriritani (u0 1, 7)"—ityādinā bāhulakādupratyayo dhakārasya dakāraśca| unattervā "undericcādeḥ (u0 1, 12)"—ityupratyayaḥ| dīpyate unatti vā varṣeṇa| "pra tadvo vayambhavyāyendve (ṛ0 saṃ0 2, 1, 17, 1)" || (28) prajāpatiḥ| prajānāṃ pātā| "prajāpate na tvadetānyanyaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 4, 5)" || (29) ahiḥ| vyākhyāto meghanāmasu (87 pṛ0)| iha tvindro'bhidheyaḥ| "añjāmukthairahiṅgṛṇīṣe (ṛ0 saṃ0 5, 3, 26, 6)" || (30) ahirbudhyaḥ| yo'hiḥ sa eva budhyaśceti samānādhikaraṇaścāhirbudhyaśabdo'samastaḥ| tathāca 'ahinā budhnyena (3, 3, 12 ai0 vā0)'—iti śrutau liṅgam| "mano'hirbudhnyo riṣe dhāt (ṛ0 saṃ0 5, 3, 26, 6)" || (31) suparṇaḥ| vyākhyāto raśmināmasu (57 pṛ0)| iha śobhanagamanatvānmadhyama ucyate| "ekaḥ suparṇaḥ sa samudramāviveśa (ṛ0 saṃ0 8, 6, 16, 4)" || (32) purūravāḥ| puruśabdopapadāt bhṛśārthaviśiṣṭāt rauteḥ snuni 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 3, 137)'—iti pūrvapadasya dīrghaḥ| anekavidhamityarthaḥ| stanayitnulakṣaṇaṃ śabdaṃ karoti purūravāḥ| vijñāyate hi vātāḥ prāṇā eva purūravā iti| "mahe yattvā purūravo raṇāya (ṛ0 saṃ0 8, 5, 3, 2)" ||

74.5.1

(3) candramāḥ | cāyanāt dramaterasun | cāyanaśabdasya canbhāvaḥ | cāyan paśyan lokapālatvāt draman gacchati | yadvā, candraśabde upapade māteśca 'candre mo ḍit (u0 4, 222)'. —ityasun| candraśvāso nirmātā| candramānaṃ nirmāṇamātmanaḥ karmaṇāṃ ghāsya| yadvā, cāndraṃ candrasambandhi mānamasya cāndramāḥ san hrasvatvena candramāḥ| yadvā, cāruśabde upapade dravaterasuni cāhulakādrūpasiddhiḥ| cāru śobhanaṃ dravati gacchati mandagatitvāt vā| ciraṃ dravati vā| "pra candramāstirate dīrghamāyuḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3, 23, 4)" || (4) mṛtyuḥ| mriyaterantarṇītaṇyarthāt 'mujimṛṅbhyāṃ yuktyukau (u0 3, 16)'—iti tyukpratyayaḥ| mārayati prāṇinaḥ, mṛtaṃ cyāvayatīti vā| mṛtamiti vartamānasāmīpye āsannamṛtyuṃ caramocchvāsakāle śarīrāt cyāvayati| athavā, mṛta kṣīṇāyuḥsaṃskāra ucyate, tam mṛtaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ śarīrāt cyāvayatīti mṛtyuḥ| mṛtaśabdopapadāt cyāvayateḥ 'adnyādyaśca (u0 4, 108)'—iti upratyayaḥ, mṛtāntalopaḥ, cyāvayatestyubhāvaśca nipātyate| "paraṃ mṛtyo anu pare hi panthām (ṛ0 saṃ0 7, 6, 26, 1)" || (5) viśvānaraḥ| 'api vā viśvānara eveti vyākhyātam (niru0 7, 21)'| "arcā viśvānarāya viśvābhuve (ṛ0 saṃ0 4, 1, 6, 1)" || (6) dhātā| (7) vidhātā| ñyupasargārthaviśiṣṭāttadupapadācca dhāñstṛc| varṣakarmaṇā sarvaṃ sa hi dadhāti| "dhātā dadātu dāśuṣe (atha0 saṃ0 7, 1, 4, 2)"| "dhātavidhātaḥ kalaśām̐ abhakṣyam (ṛ0 saṃ0 8, 8, 25, 3)" || (8) marutaḥ| vyākhyātāḥ (353 pṛ0)| mitaṃ ruvanti stanayitnulakṣaṇaṃ śabdaṃ kurvanti| amitaṃ vā bahuprakāraṃ ruvanti|

74.5.2

mahadbhuccairravanti, mahadantarikṣaṃ dravantīti vā marutaḥ| "ā vidyunmahirmarutaḥ svarkaiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 6, 14, 1)" || (6) rudrāḥ| rudraśabdo vyākhyātaḥ (468 pṛ0)| atra bahuvacanam| "ā rudrāsa indravantaḥ sajopasaḥ (4, 3, 21, 1)" || (10) ṛbhavaḥ| ṛbhuśabdo vyākhyāto medhāvināmasu (343 pṛ0) vidya taprakāśanamuru vistīrṇaṃ bhāti, ṛtena ghodakena dīpyante, ṛtena satyena cāntaḥsahāyā bhavanti| "saudhanvanā ṛbhavaḥ sūracakṣasaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 30, 4)" || (11) aṅgirasaḥ| 'devasya citate yajñe mahato varuṇasya ca| brahmaṇo'psaraso dṛṣṭvā raitaścaskanda karhicit| tat pratīkṣya samarthena sa juhāva vibhāvasau| aṅgārato'ṅgirāḥ'| jas| "te aṅgirasaḥ sūnavaste agneḥ parijajñire (ṛ0 saṃ0 8, 2, 1, 5)" || (12) pitaraḥ| 'pitā pātā vā (niru0 4, 21),— ityādinā vyākhyātāḥ| jas| "unmadhyamāḥ pitaraḥ somyāsaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 17, 1)" || (13) atharvāṇaḥ| (14) bhṛgavaḥ| tharvatiścaratyartho nairukdhātuḥ| na tharvaṇamatharvaṇamagamanaṃ tato jasi atharvaṇāḥ santaḥ ātharvaṇaḥ| yadvā, tharvateḥ 'śvañjukṣanyūṣan (u0 1, 155)'— ityādinā kaninpratyayānto nipātyate| atharvāṇo'gatantāraḥ| bhṛgavaḥ| bhṛjyamānāḥ mahattejakhitvāt| bhrasja pāke (tu0 u0 )'| 'prathinnadibhrasjāṃ samprasāraṇaṃ salopaśca (u0 1, 27)' —ityupratyayaḥ, nvaṅkāditvāt kutvam| "atharvāṇo bhṛgavaḥ somyāsaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 14, 1)" || (15) āpyāḥ| āpnoteḥ agnyāditvāt (u0 4, 108) yadpratyayaḥ tugāgamaśca nipātyate| āpnuvanti sarvamāptyā madhyamasthānā indrasahacāridevagaṇāḥ| "inatamamāptyānām (ṛ0 saṃ0 8, 7, 2, 1)" || (16) aditiḥ|

74.5.3

'sarvā striyo madhyamasthānā pumān vāyuśca sarvaśaḥ| gaṇāśca sarve maruta iti vṛddhānuśāsanam'| aditi vyākhyātā naigame (33 pṛ0)| "dakṣasya vādite janmani vrate (ṛ0 saṃ0 8, 2, 6, 5)" || (17) saramā| 'sṛ gatau (bhū0 pa0)'| 'kalikarghoramaḥ (u0 4, 82)'—iti vāhulakādamapratyayaḥ| paṇibhirasuraiḥ gūḍhāni gā anveṣṭuṃ prahitā indreṇa saramā devaśunī| "kimicchantī saramā predamānaḍ (ṛ0 saṃ0 8, 6, 5, 1)" || (18) sarasvatī| vyākhyātā vāṅnāmasu (100 pṛ0)| "pāvakā naḥ sarasvatī (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 4)" || (19) vāk| vyākhyātā svanāmasu (110 pṛ0)| "yadvāg vadantyavicetanāni (ṛ0 saṃ0 6, 7, 5, 4)" || (20) anumatiḥ| (21) rākā| anupūrvānmanyatervāhulakāt karttari ktin| anumanyate yadanumantavyam| 'rā dāne (adā0 pa0) kṛtādhārācikalibhyaḥ kaḥ'—iti kapratyayaḥ| dīyate hi tasyāṃ devebhyo haviḥ| madhyamasthāne 'devapatnyau (11, 28)'—iti nairuktāḥ| paurṇamāsyāviti dhārmikāḥ| "anvidanumate tvam (ya0 vā0 saṃ0 34, 8)"| "rākāmahaṃ suhavām̐ suṣṭutī huve (ṛ0 saṃ0 2, 7, 15, 4)" || (22) sinīvālī| devapatnyācamāvāsye vā| sinamannā-masu vyākhyātam (223 pṛ0)| vālaṃ parva| "sinīvāli pṛthuṣṭuke (ṛ0 saṃ0 2, 7, 15, 6)" || (23) kuhūḥ| 'gaha saṃcaraṇe (bhū0 u0)' asmāt, kaśabdopapadāt bhavaterhayatervā 'nṛtiśrubhyoḥ kūḥ (u0 1, 88)'—iti vāhulakāt upratyayo gakārasya kakārādi ca| guhyaḥ, dūraśaścandramā na bhavati tasyāpratyakṣatvāt| ka punarasāviti vitarkyaśca candramā bhavati| 'kūhūmahaṃ sutrataṃ vidyanāpasam (tai0 brā0 3, 3, 11)' ||

74.5.4

(24) yamī| yamena vyākhyātā (471 pṛ0)| 'in sarvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itīn| 'kṛdikārāt (4, 1, 45 vā0)'—iti ṅīp| "anyamūṣutvaṃ yamyanyau tvām (ṛ0 saṃ0 7, 6, 78, 4)" || (25) urvaśī| vyākhyātā (413 pṛ0)| urvaśnute ityādi yathānusandhānaṃ yojyam| "prorvaśī tirata dīrghamāyuḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 2, 4)" || (26) pṛthivī| vyākhyātā (47 pṛ0)| iha madhyamābhidheyā| "rudraṃ bibharṣi pṛthici (ṛ0 saṃ0 4, 4, 26, 1)" || 'indravaruṇa (1, 1, 46)'—iti ṅīp-nuk ca| madhyamasthānā indrasya patnī vā| "indrāṇīmāsu nāriṣu (ṛ0 saṃ0 8, 4, 3, 1)" || vyākhyātā ghāṅnāmasu (65, 64, 111 pṛ0)| "gaurīrmimāya salilāni takṣati (ṛ0 saṃ0 2, 3, 22, 1)"| gaurīrmīmedanu vatsaṃ miṣantam (ṛ0 saṃ0 2, 3, 26, 3)"| "upahvaye sudughāṃ dhenumetām (ṛ0 saṃ0 2, 3, 26, 1)" || vyākhyātā gonāmasu (244 pṛ0)| "adbhiḥ tṛṇamanye viśvadānīm (ṛ0 saṃ0 2, 3, 21, 5)" || 'panthāḥ patateḥ'—ityādinā pathinaśabdo vyākhyātaḥ (niru0 2, 28)| padyate tatsthānibhiriti panthā antarikṣam| tatra bhavā pathyā 'bhave chandasi (4, 4, 110)'—iti yat, 'nastaddhite (6, 4, 144)'—iti ṭilopaḥ| supūrvādasteḥ kvin, 'chandasyubhayathā (3, 4, 117)'—ityasārvadhātukatvāt bhūbhāvābhāvaḥ, ārdhadhātukatvacchasoraglopo na bhavati| śobhanā asti rasavattayā yasyāḥ svasti| śobhanatvañcāvināśitvāt| 'pathyāṃ svasti prathamāṃ prāyaṇīye yajati'—iti dṛṣṭatvāt dvipadameva samāmnātam| "svastiriddhi prapathe śreṣṭhā (ṛ0 saṃ0 8, 2, 5, 6)" ||

74.5.5

'ucchatīti vyākhyātā (niru0 2, 18)| sā hyudakādi vivāsayati vivāsyate vā meghāt| "apoṣā anasaḥ sarat (ṛ0 saṃ0 3, 6, 20, 5)" || (35) ilā | vyākhyātā vāṅnāmasu (64 pṛ0) | "abhi na ilā yūthasya mātā (ṛ0 saṃ0 4, 2, 16, 4)" || (36) rodasī | vyākhyātā dyāvāpṛthivīnāmasu (373 pṛ0) | atra puṃyogalakṣaṇo ṅīṣ (4, 1, 48) | rudrasya madhyamasthānasya patnī mādhyamikā vāk | "sacā marutsu rodasī (ṛ0 saṃ0 4, 3, 20, 3)" || iti madhyasthānadevatāḥ | (1) aśvinau| aśvaśabdo vyākhyāto'śvanāmasu (168pṛ0)| bhāsā sarvaṃ jagadu vyāpnutaḥ| avaśyāyarasena madhyamaḥ, tejasottamaḥ| dyāvāpṛthivyāvahorātre sūryācandramasau vāśviśabdābhidheyau| dyauḥ jyotiṣāśnute, pṛthivī rasenānnalakṣṇena| aharjyotiṣā, rātriravaśyāyena| sūryo jyotiṣā candramā rasenāhlādādinā vā| aśvaisturaṅgaistadvantau rājānau puṇyakṛtāvityaurṇunābhaḥ| "kadedamaśvinā yuvam (niru0 12, 2)" || tayoḥ kālaḥ ūrdhvamarddharātrāt sūryodayaparyantaḥ| tasminnānyā devatā upāste || (2) uṣāḥ| vaṣṭervocchatervā| "uṣastacitramā bharā (ya0 vā0 saṃ0 34, 33)" || (3) sūryā| vyākhyātā vāḍnāmasu (100 pṛ0)| eṣaivoṣāḥ sūryā sampadyate| "āroha sūrye amṛtasya lokam (ṛ0 saṃ0 8, 3, 23, 5)" || (4) vṛṣākapāyī| vṛṣākaperādityasya patnī| 'vṛṣākapyagnikusitakusida (4, 1, 37)'—ityaikāraṅīrvau| "vṛṣākapāyi revati (ṛ0 saṃ0 8, 4, 3, 3)" || (5) saraṇyūḥ| saivoṣā prabhātakudayāvasthā sūryaṃ pratyātmānaṃ saraṇena nayati tadā saraṇyūrucyate| sartteḥ 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'|

74.5.6

sareṇa saraṇena nayati 'mṛtimṛdikudibhyaḥ'—iti vāhulakānnayaterūkapratyayaḥ, 'eranekāco'saṃyogapūrvasya (6, 4, 82)'| "ajahādudrā mithunā saraṇyūḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 23, 2)" || (6) tvaṣṭā| (7) savitā| vyākhyāte (458 pṛ0, 472 pṛ0) tasya kālo yadā dyaurapahatatamaskākīrṇaraśmirbhavati| "vinākamakhyat savitā vareṇyaḥ (ya0 vā0 saṃ0 12, 3)" || (8) bhagaḥ| vyākhyāto dhananāmasu (236 pṛ0)| bhajanīyo bhūtānāṃ svakāryaprayuktānām| tvaṣṭṛkālānantarvarttijyotirviśeṣo bhagākhyaḥ| prāgutsarpaṇādanāvirbhūtamaṇḍala ityarthaḥ| "prātarjitaṃ bhagamugraṃ huvema (ṛ0 saṃ0 5, 4, 8, 2)" || (9) sūryaḥ| vyākhyātaḥ sūryāśabdena (100 pṛ0) prāgavasthānaḥ| sarati karmasu jagat prerayati vāyunā ghaṭām| suṣṭhu sarvadaivodayāstamayau prati īryate| "dūśe viśvāya sūryam (ṛ0 saṃ0 1, 4, 7, 1)" || (10) pūṣā| 'puṣa puṣṭau (krayā0 pa0)'| 'śvannukṣan (u0 1, 155)'—iti kaninapratyaye upadhādīrghatvaṃ nipātyate| yadā raśmibhiḥ paripuṣṭo bhavati tadā pūṣā| "bhadrā te pūṣanniha rātirastu (ṛ0 saṃ0 4, 8, 24, 1)" || (11) viṣṇuḥ| vyākhyāto yajñanāmasu (351 pṛ0) tīvraraśmidvāreṇa sarvatra hyāviśati| viśervāhulakānnupratyayādi| viśvaṃ raśmimiryaśnute ghā| "idaṃ viṣṇuryicakrame (ṛ0 saṃ0 1, 2, 7, 2)" || vyākhyātaḥ (455 pṛ0)| iha uttamo'bhidheyaḥ| "viśvānarasya vaspatim (ṛ0 saṃ0 6, 5, 1, 4)" || "vyākhyātaḥ (568 pṛ0)| "tvaṃ varuṇa paśyasi (ṛ0 saṃ0 1, 4, 7, 5)" ||

74.5.7

keśā raśmayaḥ| praśaṃsāyāminiḥ| prakṛṣṭaiḥ keśaistadvān 'kāśca dīptau (bhū0 ā0)' kāśanaṃ kāśaḥ, tadvān kāśī san keśī| tamasomadhyagata āditya ucyate| "keśyagniṃ keśī viṣam (ṛ0 saṃ0 8, 7, 24, 1)" || 'vṛṣa secane (bhū0 pa0)'| 'kaninyūvṛṣi (u0 1, 155)'—ityādinā kanin| 'kapi calane (bhū0 ā0)'| 'kuṇḍikampyornalopaśca (u0 4, 136)'—itīpratyayaḥ ṇijanto vā| ayaśca secayitā, avaśyāyādīn kampayaṃśca carati, divā cārīṇi bhūtāni bhayāt kampayatīti vā| 'tatpuruṣe kṛti bahulam (da0, 3, 14)'—iti bahulavacanādaluk| "punaraihi vṛṣākape (ṛ0 saṃ0 8, 4, 4, 3)" || vyākhyātaḥ (471 pṛ0)| saṅgacchate raśmibhiriti astamayāvastha āditya ucyate| "devaiḥ sampipavate yamaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 23, 1)" || astabhāvastha āditya ucyate| dvipadaṃ caitat| ajateḥ pacādyaci bāhulakāt vībhāvābhāvaḥ| ekaśca pādaḥ kasya brahmaṇaḥ| kuta etat vijñāyate hi agniḥ pādaḥ, vāyuḥ pādaḥ, ādityaḥ pādaḥ, diśaḥ pādaḥ, iti| tenājaścāsāvekapāditi| 'saṃkhyāsapūrvasya (5, 4, 140)—ityabahuvrīhāvapi pādasyākāralopaḥ| ekena pādenāṃśena sarvamidaṃ jagat jyotirātmanā praviśan pāti, ekenāṃśena udakaṃ sarvasya jagataḥ pivati, kipi takāropajanaḥ| eko'sya pāda ityayathāprāptaḥ pādāntyalopaḥ| "pāvīravītanyaturekapādajaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 2, 11, 3)" || (16) pṛthivī| vyākhyātaḥ (47 pṛ0)| iha dyaurucyate| "yadindrāgnī paramasyāṃ pṛthivyām (ṛ0 saṃ0 1, 7, 27, 3)" || (20) samudraḥ| vyākhyāto'ntarikṣanāmasu (46 pṛ0)| nirvacaneṣu yojyam| uttamo'bhidheyaḥ| "mahaḥ samudraṃ varuṇastirodadhe (ṛ0 saṃ0 7, 2, 26, 3)" ||

74.5.8

(21) dadhyaṅ| dhyānaṃ jñānaṃ lokakṛtyākṛtyaviṣayaṃ lokapālatvāt| dhyānaṃ pratigataṃ pratyaktamasmin dhyānamiti vā| dhyānaśabdopapadāt añcateḥ kini pṛṣodarāditvāt dhyānaśabdasya dadhibhāvaḥ, 'kinpratyayasya kuḥ (8, 2, 62)' || (22) atharvā| vyākhyāto'tharvāṇa ityatra (477 pṛ0)| iha tu uttamo vācyaḥ| na hyayaṃ svādhikāraṃ vyabhivarati, rasādinādikaṃ nityamanutiṣṭhatītyarthaḥ || (23) manuḥ| manyatermananārthādarttikarmaṇo vā 'śṛsvṛsnihitradhyasivasihanikkadivandhimanimyaśca (u0 1, 10)'—ityupratyayaḥ| mananāt svādhikārādeḥ, arcyate iti vā manurādityaḥ| "yāmatharcā manuṣvitā dadhyaṅ dhriyamatta (ṛ0 saṃ0 1, 5, 31, 6 )" || āṅpūrvāt dāterdīpyatervā aruṇyāditvāt (u0 4, 108) yatpratyayaḥ| ākārekārayorikāraḥ, dāñstuk dīpyateḥ pakārasya takāraśca nipātyate| bhuvo rasaṃ raśmibhirā- datte| jyotiṣāṃ candranakṣatragrahādīnāṃ bhāsamādatte vā, tadvadaye'- tadvānādānavyapadeśaḥ| ādīptaḥ jyotirantarāpekṣayā hi svabhāsā| aditeḥ putrā vā ādityāḥ 'dityadityāditya (4, 1, 85)'—iti ṇyaḥ| tathā ca 'aditeḥ putrakam'—ityādi brāhmaṇam| jasi ādityāḥ mitrādayaḥ| "imā gira ādityebhyo ghṛtasnūḥ (ṛ0 saṃ0 2, 7, 6, 1 )" || vyākhyātāḥ (56 pṛ0)| raśmayaḥ| ṣaḍindriyāṇi vā manaḥṣaṣṭhāni vidyāsaptamāni| "sapta ṛṣayaḥ pratihitāḥ śarīre (yao vā0 saṃ0 34, 55)" ||

74.5.9

divyatirdānārtho dīptyartho vā| pacādyac (3, 1, 134)| dātāro'bhimatānāṃ bhaktebhyaḥ| taijasatvād dīptā vā| dyutervāpi bāhulakādrūpasiddhiḥ| arthaḥ samānaḥ| divaḥ sambandhino vā devāḥ| tasyedam (4, 3, 120)'—ityaṇi bṛddhyabhāvaśchāndasaḥ| 'dyuprāgapāgudakpratīco yat (4, 2, 101)'—iti yatpratyayo nātra bhavati| dyusthānā ityarthaḥ| devā raśmaya ucyante| "devānāṃ bhadrā sumatirṛjūyatām (ṛ0 saṃ0 1, 6, 15, 2)" || (27) viśvedevāḥ| sarve devāḥ| "viśvedevāsa āgata (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 1)" || (28) sādhyāḥ| vyākhyātāḥ raśmināmasu (57 pṛ0)| nairuktapakṣe raśmayaḥ| aitihāsikānāntu karmabhirātmabhirātmasādhanāt pūrve devasamūhāḥ, ye ca kila viśvasṛjo nāma ṛṣayaḥ| "yatra pūrve sādhyāḥ santiḥ devāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 23, 4)" || (26) vasavaḥ| vyākhyātā raśmināmasu (55 pṛ0)| tribhāgenāvasthitamidaṃ sarvamācchādayanti| atra tristhāne chādakatvāt| vasavo yāvat kiñcit pṛthivīsthānamagnibhakti tat sarvaṃ vastutvenābhipretyaitaducyate,—'agnirvasubhirvāsava iti samākhyā tasmāt pṛthivīsthānāḥ (niru0 12, 41)'| evamindro vāsavaḥ, maruto hi vāsavāḥ samākhyātāḥ, tasmāt madhyamasthānāḥ| vasava ādityaraśmayo vivāsanāttamasāṃ tasmāt dyusthānāḥ| "asmai dhatta vasavo vasūni (ya0 vā0 saṃ0 8, 18)" || "umayā atra vasavo ranta devāḥ (ṛ0 saṃ0 5, 4, 6, 3)" || (30) vājinaḥ| vājiśabdaścāśvanāmasu vyākhyātaḥ (160 pṛ0) raśmayo'bhidheyāḥ| devāśca vājinaḥ| "śanno bhavantu vājinā haveṣu (ṛ0 saṃ0 5, 4, 5, 7)" || (31) devapatnyaḥ| devānāṃ pālayitryaḥ pālanīyā vā| "devānāṃ patnī ruśatīravantu naḥ (ṛ0 saṃ0 4, 2, 28, 7)" ||

74.5.10

adhyāyaparisamāptirdvirvacanaṃ, śrutidarśanāt||

Linked texts (1)