Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 74.2

Nighaṇṭunirvacana 74.2

Language
Sanskrit

74.2

(1) draviṇodāḥ| draviṇaśabdo vyākhyāto dhanarūpatvena (243 pṛ0)| tasya sakāra upajanaḥ| dadāterasuni bāhula-kādākāralopaḥ| dhanasya balasya vā dātā draviṇodāḥ| "draviṇodā draviṇasaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 7, 4, 3)"| ṛtuyājapraiṣeṣu sakāralopo draṣṭavyaḥ ||
(2) idhmaḥ| 'tri indhī dīptau (bhū0 u0)'| idhyate'nenāgniriti idhmaḥ yajñedhmaḥ| samidhyata ityasti agneḥ samindhatvam| jvalannāma vedhmaḥ| "samidro adya munayo duroṇe (ṛ0 saṃ0 8, 6, 8, 1)" || (3) tanūnapāt| napācchabdo'patyanāmasu vyākhyātaḥ (161 pṛ0)| iha pautre vartate| yadvā, nutaśabdasya napādabhāvaḥ| putrāpekṣayā nīcaiḥ sutarāṃ nuto hi pautraḥ| tanoteḥ 'habhūśītṛcaritsaritanidhanimasjibhya ūḥ'| tanvantyasyāṃ payaādibhogāḥ iti tanūḥ gonāma| asyāḥ payo jāyate| payasa ājyamiti| ājyaṃ tanūnapāt| athavā tatā antarikṣe iti tatvaḥ āpaḥ| tābhya oṣadhivanaspatayo jāyante| oṣadhivanaspatibhyo'gnirjāyate iti| agnistanūnapāt| "tanūnapātpratha ṛtasya yānāt (ṛ0 saṃ0 8, 6, 8, 2)" || (4) narāśaṃsaḥ| naraiḥ ṛtvigbhiḥ śasyate'smin 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 3, 137)'—iti dīrghaḥ| yajña ucyate| naraiḥ praśasyate stūyate ityagniḥ| 'narāśaṃsasya mahimānameṣām (ṛ0 saṃ0 5, 2, 1, 2)' || (5) ilaḥ| ilāśabdo vyākhyātaḥ pṛthivīnāmasu (35 pṛ0) "ājuhvāna īḍyo vandyaśca (ṛ0 saṃ0 8, 6, 8, 3)" || "hotāramilaḥ prathamaṃ yajatyau (ṛ0 saṃ0 2, 8, 22, 3) || (6) barhiḥ| vyākhyātaṃ mahannāmasu (313 pṛ0)| barhireghoktaṃ darbhamayam| yadvā, 'bṛhīṃ udyamane (bhū0 pa0)'—ityasmā-
disiḥ| vavayorabhedāduktam| agnipakṣe parivṛḍhatvād barhiḥ| "prācīnaṃ barhiḥ pradiśā pṛthivyā (ṛ0 saṃ0 8, 9, 8, 4)" || (7) dvāraḥ| javaterdravatervā gatikarmaṇaḥ vārayatervā syāt| javaterjakārasya dakāraḥ, dravateḥ rephalopaḥ, vārayateriḍāgamaśca nipātanāt| gamyante hyābhiryajñagṛham, anabhimato hi tāsveva nivāryate| agnipakṣe, jvālā āgamyante ābhiḥ, śītādinivāraṇam| "devī dvāro vṛhatīrviśvaminvā (ṛ0 saṃ0 8, ī, 8, 5)" || (8) uṣāsānaktā| 'ucchī vivāse (bhū0 pa0)' 'vaśa kāntau (adā0 pa0)' —'iṣirañjibhūśubhyaḥ kit' —iti bāhulakācchakārasya śakārasya vā ṣakāraḥ| 'prahijyā (ī, 1, 16)' —iti samprasāraṇam| ucchati kāntā vā uṣā| naktaśabdo rātrivacanaḥ| 'uṣāsoṣasaḥ (ī, 3, 31)'—iti uṣalādeśaḥ| dvivacanasyākāraḥ| agnipakṣe, uṣā dīptiḥ, tamaso vivāsanāt, āhutistadyuktā anaktyagnimiti| "uṣāsānaktā sadatāṃ niyonau (ṛ0 saṃ0 8, ī, 8, ī)" || (6) daivyāhotārā| ubhayatrākāro dvivacanasya| āhvātārau devānām| pārthivamadhyamāvannau ucyete| "daivyāhotārā prathamā suvācā (ṛ0 saṃ0 8, ī, 6, 1)" || (10) tisrodevīḥ| prathamārthe dvitīyā| bhāratīlāsarasvatyaḥ| agnāyī pṛthivīleti striyaḥ iti pratyakṣeṇa paṭhitāyā api tisrodevyaḥ iti sāmānyena pāṭhāt pṛthivīsthānaṃ bhāṣya-

Linked texts (1)