Rijvartha 2
Ṛjvarthā 2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.10 — 2 parts
2.22
āgneyā iti tu sthitiḥ | bhaktimātramitarat | kimarthaṃ punaridamucyate
"(yasyai devatāyai havirgṛhītaṃ syāt tāṃ manasā dhyāyedvaṣaṭkariṣyan|"
iti ha vijñāyate ||)
tānyetānyekādaśāprīsūktāni | teṣāṃ vāsiṣṭhamātreyaṃ vādhyaśvaṃ
gārtsamadamiti nārāśaṃsavanti | maidhātithaṃ dairghatamasaṃ praiṣikamityubhayavanti | ato'nyāni tanūnapātvanti tanūnapātvanti
2.15
kiṃ vicāraṇe prayojanam iti | "yasyai devatāyai havirgṛhītaṃ syāt tāṃ manasā
dhyāyet vaṣaṭkariṣyan" iti ha vijñāyate| nānabhisaṃhitaṃ havirdevatāyai devatāmupeyāt | evamarthaḥ sarvatra vicāraḥ | tathāpi darśitaṃ 'yastu sūktaṃ bhajate yasmai havirnirupyate'
iti | manaseti kimartham | kena vānyena dhyāyet iti | śṛṇu | sarvendriyaviṣayapratyāhṛtena
manasā yathāśrutagṛhītabhāvitānāṃ devatānāṃ nānātvaikatvatritvecchātmano hṛdaye vijñānamayī- 5
mālikhya pratikṛtiṃ lakṣyīkṛtyānanyamanāstatkālamadhītya yājyāṃ vaṣaṭkariṣyaṃstadanucintanasaṃskārasantānaikarasena manasā haviṣyabhisaṃdhāya devatāṃ dhyāyet ityasya viśeṣasya dyotanāyārthaprāptasyāpi manaso grahaṇaṃ manasā dhyāyediti | brāhmaṇaṃ caitadarthamevoktamācāryeṇa | atra
hi viśeṣataḥ puruṣārtho'vabaddha iti | ato'nyathā hi devatācintanaśūnyaṃ karma etasmin
pradhānakāle vikalamityaphalameva syāt | eṣa eva ca dhyānakālo yajamānasya āhuti- 10
prakṣepakālaḥ | na tathānyeṣāmadhvaryuprabhṛtīnāmāhutiprakṣepavyāpṛtānām | lakṣaṇaṃ hi hoteti
tānyetāni ekādaśa āprīsūktāni anukrāntāni | daśadhā daśatīṣu
teṣāmekādaśaṃ praiṣikamiti | itīmānītyupapradarśanārthamitikaraṇaḥ | eṣa eva teṣvapi nirvacanavicārāvadhāraṇakalpaḥ | yastu tadgataḥ kaścit viśeṣaḥ sa ucyate | teṣāṃ vāsiṣṭham
ātreyam ityevamādi | vasiṣṭhena dṛṣṭaṃ vāsiṣṭham | atriṇā dṛṣṭam ātreyam
2.10
" samā̍stvāmṛ̱tavo̍ vardhayantu "
iti dvādaśāprīrapyeṣu iti | hastagrahaṇamāśvamedhikaṃ yajamānasya
" sami̍ddho a̱ñjan kṛ̱dara̍ṃ matīnām "
iti āprībhirhastaṃ gṛhṇāti iti | ata āprīkārye prayogavyabhicārādāprīsūktavargamadhyapaṭhite api na parisaṃkhyete ācāryeṇa | sautrāmaṇyāṃ tu prathamasya paśoryā dvitīyā āprī 5
tasyāmekasyāmeva ca narāśaṃsatanūnapātau
" narāśa̍ṃsaḥ prati̍ śūro mi̱māna̍stanū̱napā̱t prati̍ ya̱jñasya̱ dhāma̍ "
iti | tatra narāśaṃsayājināṃ vasiṣṭhaprabhṛtīnāṃ yāge nipātavat tanūnapātpadamarthakaṃ pādapūraṇamātreṇopakāraṃ mantre karoti | tathā tanūnapādyājināṃ narāśaṃsapadam | eṣa eva
anyatrāpyevaṃvidhe devatā pade prayogādanyathābhāvini devatā padānāṃ nipātakalpaḥ | tayathā
2.10.p1
aśvahaviṣikṣaśvapratigrahaprāyaścitte " yada̱dya sūrya̍ " iti sauryamaitrāvaruṇānāṃ yājyānuvākye
tayoḥ mitrāryamṇoryāni liṅgāni tāni nipātavadbhavanti | yathā
" pra ci̱trama̱rkaṃ gṛ̍ṇate tu̱rāya̍ "
iti | atra saṃbodhanāntamapyagnipadaṃ naipātikaṃ kevalamārute haviṣi | cāturmāsyeṣu vaiśvadevaprayoge punastadevārthavat 15
draviṇodāḥ kasmād draviṇodā draviṇaso madyantu te 'thāta āpriyaḥ
samiddho adya tanūnapānnarāśaṃsasyājuhvānaḥ prācīnaṃ barhirvyacasvatīro
suṣvayantī daivyā hotārānoyajñaṃ ya ime āviṣṭadyo vanaspatirupāva
sṛjāanti tvā devebhyo vanaspate raśanayā sadyo jātaḥ prayājānme
20 dvāviṃśatiḥ
2.10.p2
iti nirukte aṣṭamo (uttaraṣaṭke dvitīyo )'dhyāyaḥ || 8