Rijvartha 4: atha daśamo'dhyāyaḥ
Ṛjvarthā 4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.47 — 1 part
atha daśamo'dhyāyaḥ
4.1
athāto madhyasthānā devatāḥ| tāsāṃ vāyuḥ prathamāgāmī bhavati
vāyurvātervettervā syādgatikarmaṇaḥ| eteriti sthaulāṣṭhīviranarthako
vakāraḥ| tasyaiṣā bhavati
4.1-2
"vānti parṇaśuṣo vātāstataḥ parṇamuco'pare
tataḥ parṇaruho vānti tato devaḥ pravarṣati ||"
vāyuḥ (1) kasmāt | vāteḥ | "vā gatigandhanayoḥ" ityasya | satatamasau
vāti gacchati | veteḥ vā syād gatikarmaṇaḥ | anekārtho vetiḥ | tasya vā
gatyarthasya | eteḥ iti sthaulāṣṭhīviḥ | asmin pakṣe anarthakaḥ vakāraḥ
upajanamātram | etyasau iti vāyuḥ | tasya eṣā bhavati
4.2
"vāyavā yā̍hi darśate̱me somā̱ ara̍ṃkṛtāḥ
teṣā̍ṃ pāhi śru̱dhī hava̍m ||"
vāyavāyāhi darśanīyeme somā araṃkṛtā alaṃkṛtāsteṣāṃ piba, śṛṇu
no hvānamiti | kamanyaṃ madhyamāddevamavakṣyat | tasyaiṣāparā bhavati
4.3
"āsa̱srā̱ṇāsa̍: śavasā̱namacchenda̍ suca̱kre ra̱thyā̍so̱ aśvā̍:
a̱bhi śrava̍ ṛ̱jya̍nto vaheyu̱rnū ci̱nnu vā̱yora̱mṛta̱ṃ vi da̍syet ||"
āsasṛ̱vāṃso̍'bhivalāyamānamindraṃ kalyāṇacakre rathe yogāya rathyā
aśvā rathasya voḍhāra, ṛjyanta ṛjugāmino'nnamabhivaheyurnavaṃ ca purāṇaṃ
ca| śrava ityannanāma, śrūyata iti sataḥ| vāyoścāsya bhakṣo yathā
na vidasyediti| indrapradhānetyeke, naighaṇṭukaṃ vāyukarma| ubhayapradhānetyaparam
varuṇo vṛṇotīti sataḥ| tasyaiṣā bhavati
4.5
5 bhidhāyakau nipātau | navaṃ yaḥ somo gṛhītvā tatkālameva hūyate | purāṇaṃ punaḥ yaḥ prātaḥsavane gṛhītvā mādhyaṃdine savane hūyate tṛtīyasavane vā | tadyathā | atigrāhyāḥ dhruvaśca
evametasmin mantre aindrasūktamadhyapātitvād indrapradhāne yad vāyvabhidhānaṃ tat
naighaṇṭukam indrasyaiva viśeṣaṇārthaṃ vyañjanamātram iti eke | apare punaḥ ubhayapradhānā iyamṛk iti manyante bhedapakṣavādinaḥ | tat punarayuktaṃ niṣkevalye viniyogāt
"nīcī̍navā̱raṃ varu̍ṇaḥ kaba̱ndhaṃ pra sa̍sarja̱ roda̍sī a̱ntari̍kṣam
tena̱ viśva̍sya̱ bhuva̍nasya̱ rājā̱ yava̱ṃ na vṛ̱ṣṭirvyu̍natti̱ bhūma̍ ||”
“tam ṣṭuhi̱ sama̍nā gi̱rā pi̱tṝṇā̍ṃ ca̱ manma̍bhiḥ
nābhā̍kasya praśa̱stibhi̱ryaḥ sindhū̍nāmupo̱daye̍
sa̱ptasva̍sā̱ sa ma̍dhya̱mo nama̍ntāma̱nyake̍ sa̱me ||”
rudro rautītiti sato, rorūyamāṇo dravattīti vā, rodayatervā
“yada̱ruda̱ttadrudra̱sya ru̍dra̱tvam”
-iti kāṭhakam
“yadarodīttadrudrasya rudratvam”
-iti hāridravikam | tasyaiṣā bhavati
4.5-2
"sa kila pitaraṃ prajāpatimiṣuṇā vidhyantamanvuśocannarudat tadrudrasya rudratvam|"
"yadaròdīt tadrudrasya rudratvam" iti hāridravikam| sa evārthaḥ
kevalaṃ tu śākhāntaramanyat| evaṃ śākhāntarebhyo'pi devatābhidhānanirvacanāntarāṇyupekṣyāṇītyupapradarśanārtham| hāridravo nāma maitrāyaṇīyānāṃ śākhābhedaḥ| tasya eṣā
bhavati
4.6
"i̱mā ru̱drāya̍ sthi̱radha̍nvane̱ gira̍: kṣi̱preṣa̍ve de̱vāya̍ sva̱dhāvne̍
aṣā̍ḷhāya sa̱hamā̍nāya ve̱dhase̍ ti̱gmāyu̍dhāya bharatā śṛ̱ṇotu̍ naḥ||"
imā rudrāya dṛḍhadhanvane giraḥ kṣipreṣave devāyānravate'ṣāḍhāyāntyaiḥ
sahamānāya vidhātre tigmāyudhāya bharata| śṛṇotu naḥ
tigmaṃ tejaterutsāhakarmaṇaḥ| āyudhamāyodhanāt
tasyaiṣāparā bhavati
4.6-2
saha̍mānāya iti balakṛteḥ madhyamaḥ| tasya eṣā aparā bhavati| sā punaḥ
kimartham| vidhātre ityuktaṃ pūrvasyāmṛci| tatraitad bhavati kimaso vidhatte iti| ataḥ
parayā nirbravīti rakṣaḥpiśācāniti
4.10
"yā te̍ di̱dyudava̍sṛṣṭā di̱vaspari̱ kṣmayā cara̍ti̱ pari̱ sā vṛ̍ṇaktu naḥ
4.7
sa̱hasra̍ṃ te svapivāta bheṣa̱jā mā na̍sto̱keṣu̱ tana̍yeṣu rīriṣaḥ ||"
bhaiṣajyāni | mā nastvaṃ putreṣu ca pautreṣu ca rīriṣaḥ | tokaṃ tudyatestanayaṃ
tanoteḥ
ditsut dyateḥ vā avakhaṇḍanārthasya | dyuteḥ vā dīptyarthasya | vikṣmāpayantī
caratīti vā | hiṃsantī caratīti vā | tokam iti putraḥ | sa hi nityaṃ pitrā
vinayatā tudyate idaṃ kurvidaṃ mā kārṣīriti | tanayaṃ tanoteḥ | pautram | taddvayatītarāṃ
pituḥ sakāśāt tataṃ bhavati | satyapyapatyanāmatvāviśeṣe ihājāmitaiva viśeṣaḥ | evamanyatrāpi samānārthānāmekavākye viśeṣa upekṣya iti darśayati
agniḥ api rudraḥ ucyate iti | vicārānusmṛtaye saṃkaropapradarśanam | tasya
eṣā bhavati agneḥ rudrasya
4.8
"jarā̍bodha̱ tadvi̍vi̱ḍḍhi viśe̍viśe ya̱jñiyā̍ya
sto̱maṃ ru̱drāya̍ dṛśīkam ||"
indra irāṃ dṛṇātīti verāṃ dadātīti verāṃ dadhātīti verāṃ dārayata
iti verāṃ dhārayata iti vendave dravatīti vendau ramata iti vendhe
bhūtānīti vā
‘‘tadyadenaṃ prāṇaiḥ samaindhaṃstadindrasyendratvam |’’
5 iti vijñāyate | idaṃ karaṇādityāgrāyaṇaḥ | idaṃ darśanādityaupamanyavaḥ
indateraiśvaryakarmaṇaḥ | inchatrūṇāṃ dārayitā vā, drāvayitā cādarayitā
ca yajvanām | tasyaiṣā bhavati
4.5-3
indraḥ (4) kasmāt | irāṃ dṛṇāti iti vā
irāṃ dadāti iti vā
irāṃ
dadhāti iti vā
irāṃ dārayati iti vā
indve dravatīti vā
indau ramate iti vā
indhe bhūtāni iti vā
“yadahaṃ viśiṣṭo'smi tvaṃ tadviśiṣṭo'si ”
“tadindrasyendratvamiti vijñāyate |”
idaṃkaraṇād iti āgrāyaṇaḥ
idaṃ darśanāt iti aupamanyavaḥ
indateḥ vā aiśvaryakarmaṇaḥ
śatrūṇāṃ dārayitā vā drāvayitā vā
" adarda̍rutsa̱masṛ̍jo̱ vi khā̍ni̱ tvama̍rṇa̱vān ba̍dbadhā̱nām̐ ara̍mṇāḥ
ma̱hānta̍mindra̱ parva̍ta̱ṃ vi yaddvaḥ sṛ̱jo vi dhārā̱ ava̍ dāna̱vaṃ ha̍n || " 5
"savitā yantraiḥ pṛthivīma̍ramṇāt”
tasya eṣā aparā bhavati
"yo jāta eva pratha̱mo mana̍svān de̱vo de̱vān kratu̍nā parya̍bhūṣat
yasya̱ śuṣmā̱droda̍sī abhya̍setāṃ nṛ̱mṇasya̍ ma̱hnā sa ja̍nāsa̱ indra̍ḥ ||”
yo jāyamāna eva prathamo manasvī devo devān kratunā karmaṇā
paryyabhavat paryyagṛhṇāt paryyarakṣadatyakrāmaditi vā | yasya balād dyāvāpṛthivyāvapyavibhītāṃ nṛmṇasya mahnā, balasya mahattvena | sa janāsa indra
ityuṣerddaṣṭārthasya prītirbhavatyākhyānasaṃyuktā
parjanyastṛperādyantaviparītasya | tarpayitā janyaḥ | paro jetā vā
4.10-2
janayitā vā | prārjayitā vā rasānām | tasyaiṣā bhavati
4.10-3
parjanyaḥ (5) tṛperādyantaviparītasya | ‘tṛpa tṛptau’-ityasya dhātoḥ | sa kathaṃ
10 bhavati | ādyantaviparyayeṇa | atastamādyantaviparyayaṃ svayameva darśayati | tarpayitā
sa eva bhavati | kim aikadeśikaḥ | na ityucyate | janyaḥ sarvajanapadatarpayitā | athavaivamanyathā syāt | paro jetā vā | paraḥ prakṛṣṭo jetā parjanyaḥ | paraśabdāt pūrvapadaṃ
jayateruttarapadam | paro janayitā vā | prakṛṣṭo janayitā | tadeva pūrvapadaṃ janayateruttarapadam | prārjayitā vā | kasya | rasānām | prapūrvasyārjayateḥ parjanyaḥ
15 sa hi rasān prakaṭīkaroti | tasya eṣā bhavati
4.11
“vi vṛkṣā̱n ha̍ntyu̱ta ha̍nti rakṣa̱so viśva̍ṃ bibhāya̱ bhuva̍naṃ mahāva̱dhāt
u̱tānā̍gā īṣate̱ vṛṣṇyā̍vato̱ yatpa̱rjanya̍ḥ stana̱yan hanti̍ du̱ṣkṛta̍ḥ ||”
bibhyati mahāvadhāt | mahān hyasya vadhaḥ | apyanaparādho bhītaḥ palāyate varṣakarmavato, yatparjanyaḥ stanayan hanti duṣkṛtaḥ pāpakṛtaḥ
bṛhaspatirbṛhataḥ pātā vā, pālayitā vā | tasyaiṣā bhavati
4.12
"aśmā̍pi̍naddha̱ṃ madhu̍ pa̱ryapa̍śyanmatsya̱ṃ na dī̱na u̱dani̍ kṣi̱yanta̍m
niṣṭa̱rjabhā̍ra ca̱masa̱ṃ na vṛ̱kṣād bṛha̱spati̍rvi̱rave̍ṇā̱ vikṛ̱tya̍ ||"
aśanavatā meghenāpinaddhaṃ madhu paryapaśyanmatsyamiva dīna udake nivasantum | nirjahāra taccamasamiva vṛkṣāt | camamaḥ kasmāt | camantya5 sminniti | bṛhaspatirvikheṇa śabdena vikṛtya
brahmaṇaspatirbrahmaṇaḥ pātā vā, pālayitā vā| tasyaiṣā bhavati
4.12-2
'brahmaṇaspatiḥ' (7) kasmāt | brahmaṇaḥ pātā vā pālayitā vā | brahma
annam ṛgādi vā | tasyobhayasyāpyasau varṣeṇauṣadhīrabhiniṣpādayanpātā saṃpadyate | varṣābhāve hyetadubhayamutsīdati || tasya eṣā bhavati
4.14
“a̱śmā̱sya̍mava̱taṃ brahmaṇa̱spati̱rmadhu̍dhārama̱bhi yamoja̍sātṛ̱ṇat
tame̱va viśve̍ papire sva̱rdṛśo̍ ba̱hu sā̱kaṃ si̍sicu̱rutsa̍mu̱driṇa̍m ||” 5
5 kṣetrasya patiḥ | kṣetraṃ kṣiyaternivāsakarmaṇaḥ | tasya pātā vā, pālayitā vā | tasyaiṣā bhavati
4.15
"kṣetra̍sya̱ pati̍nā va̱yaṃ hi̱tene̍va jayāmāsa
gāmaśva̍ṃ poṣayi̱tnvā sa no̍ mṛḷātī̱dṛśe̍ ||"
cāhareti | sa no̍ mṛḷātīdṛśa̍ḥ | balena vā dhanena vā | mṛḷatirdānakarmā | pūjākarmā vā | tasyaiṣāparā bhavati
4.16
tasya eṣā aparā bhavati | sā punaḥ kimartham | yasya caroḥ eṣā puronuvākyā
tatra brāhmaṇaṃ bhavati
“kṣetra̍sya pate̱ madhu̍mantamū̱rmiṃ dhe̱nuri̍va̱ payo̍ a̱smāsu̍ dhukṣva
madhu̍ścutaṃ ghṛ̱tama̍iva su̱pūta̍mṛ̱tasya̍ na̱ḥ pata̍yo mṛḷayantu ||”
vāstoṣpatiḥ| vāsturvasaternivāsakarmaṇaḥ| tasya pātā vā pālayitā vā| tasyaiṣā bhavati
4.16-2
yadeva samāne pāde samānābhivyāhāraṃ bhavati tajjāmi bhavatītyaparam
" hira̍ṇyarūpaḥ sa hira̍ṇyasaṃdṛg iti yathā "
yathākathāca viśeṣo'jāmi bhavatītyaparam
"ma̱ṇḍūkā̍ i̱voda̱kān maṇḍūkā udakādiva iti yathā"
"yoga̱kṣema̍ṃ va̱ ādā̱yā̱haṃ bhū̍yāsa̱mutta̍ma̱ ā vo̍ mū̱rdhāna̍makramīm
a̱dha̱spa̱dān ma̱ udva̍data ma̱ṇḍūkā̍ i̱voda̱kān maṇḍūkā udakādiva ||"
'vāstoṣpatiḥ' (9) vaktavyaḥ | sa ca punareṣa rudrātmanā madhyamo vāstoṣpatiḥ
vijñāyate hi vāstoṣpatīye yāyāvaryapratipattau gṛhagamanamadhikṛtya
iti | sa eṣa gṛhādhidevatā rudro vāstoṣpatiḥ | sa punaḥ amīvahā-iti balakṛtiliṅgāt
madhyamaḥ | tasya pūrvapadaṃ vigṛhya nirāha | vāstuḥ vasateḥ nivāsakarmaṇaḥ | vāstu
bhavati
4.5-4
"amī̍vahā vāstoṣpate̱ viśvā̍ rū̱pāṇyā̍vi̱śan
sakhā̍ su̱śeva̍ edhi naḥ ||"
bhava| śeva iti sukhanāma| śiṣyateḥ| vakāro nāmakaraṇo'ntasthāntaropaliṅgī vibhāṣitaguṇaḥ| śivamapi̱yasya bhavati| yadyadrūpaṃ kāmayate
tattad devatā bhavati
ityapi nigamo bhavati
4.17
vācaspatiḥ| vācaḥ pātā vā pālayitā vā| tasyaiṣā bhavati
4.17-2
sarvāṇi rūpāṇyāviśan ityataḥ prasaktamucyate | śaknoti punarvāstoṣpatiḥ
5 sarvāṇi rūpāṇyāveṣṭumityucyate | yad yad rūpaṃ kāmayate tad tad devatā
bhavati | astyetadaiśvaryaṃ devatāyāḥ | yadyadicchati rūpaṃ tattat karoti | nigamo'pi hi
bhavatyaiśvaryaprakhyāpakaḥ
rūpa̍ṃ rūpa̍ṃ ma̱ghavā̍ bobhavīti mā̱yāḥ kṛ̍ṇvā̱nasta̱nva̱ṃ1 pari̱ svām
tri̱ryadvi̱vaḥ pari̍ mu̱hūrta̱māgā̱t svairmantrai̱ranu̍tupā ṛ̱tāvā̍
vācaspatiḥ (10) vaktavyaḥ | sa punareṣaḥ vācaḥ pātā vā pālayitā vā
prāṇātmanendraḥ | tasya eṣā bhavati
4.5-5
"puna̱rehi̍ vācaspate de̱vena̱ mana̍sā sa̱ha
vaso̍ṣpate̱ nirā̍maya mayye̱va ta̱nvaṃ 1 mama̍
iti sā nigadavyākhyātā
4.18
apāṃ napāt tanūnaptā vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati
4.18-2
apāṃ napāt (11) tanūnaptūā vyākhyātaḥ śabdnirvacanataḥ | abhidheyatastu
madhyamaḥ | aṅgya ādityaḥ tato madhyamaḥ | evamapāṃ pautraḥ | tasya eṣā
bhavati
4.19
15
"yo a̍ni̱dhmo dīda̍yada̱psva 1̱ntarryaṃ viprā̍sa̱ īḷa̍te adhva̱reṣu̍
a̱pāṃ napā̍nmadhu̱matī̍ra̱po dā yābhi̱rindro̍ vāvṛ̱dhe vī̱ryā̍ya ||"
yo'nidhmo dīdayad dīpyate'bhyantaramapsu | yaṃ medhāvinaḥ stuvanti
yajñeṣu | so'pāṃ napānmadhumatīrapo dehyabhiṣavāya | yābhirindro vardhate
5 vīryāya vīrakarmaṇe
yamo yacchatīti sataḥ | tasyaiṣā bhavati
4.20
"pareyi̱vāṃsa̍ṃ pra̱vato̍ ma̱hīranu̍ ba̱hubhya̱ḥ panthā̍manupaspaśā̱nam
vai̱va̱sva̱taṃ sa̱ṃgama̍na̱ṃ janā̍nāṃ ya̱maṃ rājā̍naṃ ha̱viṣā̍ duvasya ||"
agnirapi yama ucyate | tametā ṛco'nupravadanti
4.21
"sene̍va sṛ̱ṣṭābha̍ dadhātyasturrna vi̱dyut tve̱ṣapra̍tīkā
yamo ha̍ jā̱to yamo ja̍ni̱tvaṃ jā̱raḥ ka̱nīnā̱ṃ pati̱rjanī̍nām
taṃ va̍ṃśca̱rāthā̍ va̱yaṃ vasa̍tyā̱staṃ na gāvo̱ nakṣa̍nta̱ iddha̍m ||"
"yamo ha̍ jā̱ta indre̍ṇa sa̱ha saṃga̍taḥ |"
"ya̱māvi̱heha̍ mā̱tarā̍"
- ityapi nigamo bhavati | yama iva jāto, yamo janiṣyamāṇo, jāraḥ
kanīnāṃ jarayitā kanyānāṃ, patirjanīnāṃ pālayitā jāyānām
tatpradhānā hi yajñasaṃyogena bhavanti
"tṛ̱tīyo̍ a̱gniṣṭe̱ pati̍r"
- ityapi nigamo bhavati | taṃ vaśvarāthā, carantyā paścādhutyā, vasatyā
ca nivasantyoṣadhāhutyā | astaṃ yathā gāva āpnuvanti tathāpnuyāmedaṃ
samiddhaṃ bhogaiḥ
mitraḥ pramītestrāyate | saṃminvāno dravatīti vā | medayatervā
tasyaiṣā bhavati
4.21-2
" baḷitthā mahimā vāmindrāgnī panivṛ ā
samāno vāṃ janitā bhrātarā yuvaṃ yamāvihehe mātarā || "
jāraḥ kanīnāṃ patirjanīnām
tṛtīyo̍ a̱gniṣṭe̱
pati̍:" soma̍: pratha̱mo vi̍vide gandha̱rvo vi̍vida̱ utta̍raḥ
tṛtīyo̍ a̱gniṣṭe̱ pati̍stu̱rīya̍ste manu̱ṣya̱jāḥ ||”
5 ya̱mo jani̍tvam iti yadadhikṛtaṃ so'gniraveti siddham
“somo̍ dadad gandha̱rvāya̍ gandha̱rvo da̍dada̱gnaye̍
ra̱yiṃ ca̍ pu̱trāṃścādā̍da̱gnirmahya̱matho̍ i̱mām ||”
mitraḥ (13) kasmāt | sa hi pramīteḥ trāyate | pramītiḥ pramaraṇaṃ tataḥ sarvalokaṃ
trāyate varṣadvāreṇa | saṃminvrāno dravati iti vā | samantato minvānaḥ udakena
dravati antarikṣaloke | medayateḥ vā snehanāthasya | sarvaṃ hyasāvudakena snehayati | tasya
eṣā bhavati
4.22
" mitro̱ janā̍nyātayati bruvā̱ṇo mitro dā̍dhāra pṛthi̱vīmu̱ta dyām
mi̱traḥ kṛ̱ṣṭīrani̍miṣā̱bhi ca̍ṣṭe mi̱trāya̍ ha̱vyaṃ ghṛ̱tava̍jjuhota ||"
mitro janānāyātayati prabruvāṇaḥ śabdaṃ kurvan | mitra eva dhārayati
pṛthivīṃ ca divaṃ ca | mitraḥ kṛṣṭīranimiṣannābhivipaśyatīti | kṛṣṭaya
iti manuṣyanāma | karmavanto bhavanti | vikṛṣṭadehā vā | mitrāya havyaṃ
ghṛtavajjuhoteti vyākhyātam | juhotirdānakarmā
kaḥ kamano vā kramaṇo vā sukho vā | tasyaiṣā bhavati
4.22-2
kṛṣṭayaḥ iti manuṣyanāma | tat kasmāt | nityaṃ hi te karmavanto bhavanti
10 ārambhaśīlatvāt | vikṛṣṭadehāḥ vā | saṃsṛṣṭadehāḥ anye paśavaḥ gavādayaḥ | te hi
na kāmakārato'ṅgāni prasārayituṃ śaknuvanti | sa teṣāṃ saṃkarṣaḥ | manuṣyāstu kāmataḥ
prasārayantyaṅgāni | sa teṣāṃ vikarṣo dehasya
bhavati rājño'bhiṣekamadhikṛtyāśvamedhe "prajāpatiścarati garbhe antaḥ" iti saptānāṃ
prathamā | tayopariṣṭādabhiṣekasya juhuyāditi | tasmād bhavati madhyamaḥ
sa kasmāt kaḥ | kamanaḥ vā | kāmināṃ kāmyeṣvartheṣu sādhanam | kramaṇo vā
kramaṇasādhanam | svayameva vā krāmati | sukhaḥ vā | kameva vā kaḥ | sukha ityarthaḥ
tasya eṣā bhavati
4.23
"hira̍ṇya̱ga̱rbhaḥ sama̍vartta̱tāgre̍ bhū̱tasya̍ jā̱taḥ pati̱reka̍ṃ āsīt
sa dā̍dhāra pṛthi̱vīṃ dyāmu̱temāṃ kasmai̍ de̱vāya̍ ha̱viṣā̍ vidhema ||"
sarasvān vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati
4.23-2
sarasvān (15) vyākhyātaḥ sarasvatyā| kevalaṃ liṅgakṛto viśeṣaḥ| tasya
eṣā bhavati
4.24
ye te̍ sarasvan ū̱rmayo̍ madhu̍manto ghṛ̱ta̱ścuta̍ḥ
tebhi̍rno'vi̱tā bha̍va
iti sā nigadavyākhyātā
4.25
viśvakarmā sarvasya kartā| tasyaiṣā bhavati
4.26
“ viśvakarma̍ā vima̍nā̱ ādiddhāya̍ dhā̱tā vi̍dhā̱tā pa̍ra̱mota sa̱ṃdṛk
teṣā̍mi̱ṣṭāni̱ sami̱ṣā ma̍danti̱ yatrā̍ sa̱ptaṛṣī̍n pa̱ra eka̍mā̱huḥ || ”
viśvakarmā vibhūtamanā vyāptā dhātā ca vidhātā ca paramaśca saṃdraṣṭā
bhūtānām | teṣāmiṣṭāni vā kāntāni vā krāntāni vā gatāni vā
matāni vā natāni vā | adbhiḥ saha saṃmodante yatraitāni saptaṛṣīṇāmi
jyotīṃṣi | tebhyaḥ para ādityaḥ | tānyetasminnekaṃ bhavantītyadhidaivatam
athādhyātmam | viśvakarmā vibhūtamanā vyāptā dhātā ca vidhātā 5
ca paramaśca saṃdarśayitendriyāṇām | eṣāmiṣṭāni vā kāntāni vā
krāntāni vā gatāni vā matāni vā natāni vā | annena saha saṃmodante yatremāni saptaṛṣīṇīndriyāṇi | ebhyaḥ para ātmā | tānyasminnekaṃ bhavantītyātmagatimācaṣṭe
tatretihāsamācakṣate | viśvakarmā bhauvanaḥ sarvamedhe sarvāṇi bhūtāni 10
juhuvāṃcakāra | sa ātmānamapyantato juhuvāṃcakāra | tadabhivādinyeṣarg
bhavati | “ya imā viśvā bhuvanāni juhvad” iti | tasyottarā
bhūyase nirvacanāya
4.27
15 "hiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśa ā praṇakhāt sarva eva suvarṇaḥ"
viśvakarmā sarvasya kartā paramātmā pratiśarīraṃ kṣetrajñatvena vartamānaḥ tatkṛtatvād
vāyoḥ kriyāparispandasya | na kevalaṃ sarvakriyāśaktimān | kiṃ tarhi | vimanāḥ ca
vibhūtamanāḥ sarvaprajñānaḥ sarvatomukhābhiḥ viśeṣavijñānaśaktibhiḥ | ādvihāyāḥ
api ca vihāyāḥ-mahān | vijñāyate hi
“sa vā eṣa mahānātmā annādo vasudānaḥ ”
-iti | na kevalaṃ mahān | kiṃ tarhi | dhātā-sraṣṭā svaśaktiviśeṣasya | vidhātā ca
tadyogyānāṃ viṣayāṇām | vikṣiptavihitānāṃ ca teṣāṃ paramaḥ-utkṛṣṭaḥ indriyāṇāṃ
saṃdarśayitā tatkṛtatvād viṣayaviṣayisaṃbandhasya indriyāṇāṃ ca tadadhiṣṭhitānāṃ prativiṣayamālokasāmarthyaupajanāt | tasya viśvakarmaṇaḥ paramātmanaḥ teṣāṃ svaśaktivikṣepāt
kṣetrajñavibhūtīnāṃ yāni iṣṭāni pūrvavat paramātmajñānaśraddhopāsanābhāvanāprakṣayitaduritāni
tāni iṣā-annena saha saṃmodante-tṛpyanti | ka | yatrā saptaṛṣīn yatra
ityātmagatimācaṣṭe
“viśva̍karman ha̱viṣā̍ vāvṛdhā̱naḥ sva̱yaṃ ya̍jasva pṛthi̱vīmu̱ta dyām
muhya̍ntva̱nye a̱bhito̱ janā̍sa i̱hāsmāka̍ṃ ma̱ghavā̍ sū̱rira̍stu ||”
tākṣryastvaṣṭrā vyākhyātaḥ| tīrṇe'ntarikṣe kṣiyati| tūrṇamarthaṃ rakṣatyakṣṇotervā| tasyaiṣā bhavati
4.27-2
athavā tūrṇam udakākhyaṃ rakṣatyaśnute vā | arthavikalpena tūrṇaśabdāt pūrvapadaṃ
rakṣateraśnotervottarapadam
tasya eṣā bhavati
4.28
“tyamū̱ ṣu vā̱jina̍ṃ de̱vajū̍taṃ sahāvā̍naṃ taru̱tāra̱ṃ rathā̍nām
ari̍ṣṭanemiṃ pṛtanā̱ja̍mā̱śuṃ sva̱staye̱ tārkṣya̍mi̱hā hu̍vema ||”
taṃ bhṛśamannavantam | jūtirgatiḥ prītirvā | devajūtaṃ devagataṃ devaprīta̍
vā | sahasvantaṃ tārayitāraṃ rathānāmariṣṭanemiṃ pṛtanājitamāśuṃ svastaye
tārkṣyamiha hvayemeti | kamanyaṃ madhyamāddevamavakṣyat | tasyaiṣāparā
bhavati
4.29
sa̱dyaści̱dyaḥ śava̍sā pa̱ñca̍ kṛ̱ṣṭīḥ sūrya̍ iva̱ jyoti̍ṣā̱pasta̍tāna̍
sa̱hasra̍sāḥ śa̍ta̱sā asya̱ raṃhi̱rna smā̍ varante yu̱va̱tiṃ na śaryā̍m ||" 10
manyurmanyaterdīptikarmaṇaḥ | krodhakarmaṇo vadhakarmaṇo vā | manyuntyasmādiṣavaḥ | tasyaiṣā bhavati
4.29-2
15
15 manyuḥ (18) manyateḥ krodhārthasya dīptyarthasya vā | ubhayamapyupapadyate balavattvāt
madhyamasya | tasya eṣā bhavati
4.30
"tvayā̍ manyo sa̱ratha̍māru̱janto̱ harṣa̍māṇāso dhṛṣi̱tā ma̍rutvaḥ
ti̱gmeṣa̍va̱ āyu̍dhā sa̱ṃśiśā̍nā a̱bhi pra ya̍ntu̱ naro̍ a̱gnirū̍pāḥ ||”
tvayā manyo sarathamāruhya rujanto harṣamāṇāso'dhṛṣitā marutvastigmeṣava āyudhāni saṃśiśyamānā abhiprayantu naro agnirūpā agnikarmāṇaḥ | saṃnaddhāḥ kavacina iti vā
dadhikrā vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati
4.31
“ā dadhikrāḥ śavaṃsā pañcaṃ kṛṣṭīḥ sūrya iva̱ jyoti̍ṣā̱pasta̍tāna
sa̱hasra̱sāḥ śa̍ta̱sā vā̱jyarvā pṛṇaktu madhvā̱ sami̱mā vacā̍ṃsi ||”
ātanoti dadhikrāḥ śavasā balenāpaḥ sūrya iva jyotiṣā pañca
manuṣyajātāni | sahasrasāḥ śatasā vājī vejanavānarceraṇavān saṃpṛṇaktu
no madhunāedakena vacanānīmānīti | madhu dhamaterviparītasya
savitā sarvasya prasavitā | tasyaiṣā bhavati
4.32
"sa̱vi̱tā ya̱ntraiḥ pṛ̍thi̱vīmara̍mṇā̱daska̍mbhane savi̱tā dyāma̍dṛṃhat
aśva̍mivādhukṣa̱ddhuni̍ma̱ntari̍kṣama̱tūrte̍ ba̱ddhaṃ sa̍vi̱tā sa̍mu̱dram ||"
kam anyaṃ madhyamāt evam avakṣyat meghamadhūnot iti | kutaḥ saṃśayaḥ
anyo'pi yasmāt madhyamāt savitocyate | yata āha | ādityaḥ api savitā
ucyate iti
yathā ca etat evaṃ tathā etasminneva hairaṇyastūṃpe sūkte stavaḥ hairaṇyastūpamidaṃ
10 sūktamiti | kuta etat | ata āha | arcan hiraṇyastūpa ṛṣiḥ idaṃ sūktaṃ
provāca iti | arcan-nāmnā hiraṇyastūpaḥ tadrūpaḥ tadvrato vā | sa yathā etat sūktaṃ
provāca tadabhivādinī eṣā ṛg bhavati asminneva sūkte
4.33
"hira̍ṇyastūpaḥ savita̱ryathā̍ tvāṅgira̱so ju̱hve vāje̍ a̱smin
e̱vā tvā̱rcannava̍se vanda̍māna̱ḥ soma̍syevāṃśa̱ṃ prati̍ jāgarā̱ham ||"
tvaṣṭā vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati
4.33-2
tvaṣṭā (21) iti vaktavyam | saḥ vyākhyātaḥ | tasya eṣā bhavati
4.34
“de̱vastvaṣṭā̍ savi̱tā vi̱śvarū̍paḥ pu̱poṣa̍ pra̱jāḥ pu̍ru̱dhā ja̍jāna
i̱mā ca̱ viśvā̱ bhuva̍nānyasya ma̱hadde̱vānā̍masu̱ra̱tvameka̍m ||”
vāto vātīti sataḥ | tasyaiṣā bhavati
4.35
“vāta̱ ā vā̍tu bheṣa̱jaṃ śa̱ṃbhu ma̍yo̱bhu no̍ hṛ̱de
pra ṇa̱ āyū̍m̐ṣi tāriṣat ||”
agnirvyākhyātaḥ| tasyaiṣā bhavati
4.35-2
agniḥ (23) vyākhyātaḥ | tasya eṣā bhavati
4.36
“prati̱ tyaṃ cāru̍madhva̱raṃ go̱pīthā̍ya̱ pra hū̍yase
maru̍dbhi̱ragna̱ ā ga̍hi || ”
taṃ prati cārumadhvaraṃ somapānāya prahūyase | so'gne marudbhiḥ sahāgaccheti | kamanyaṃ madhyamādevamavakṣyat | tasyaiṣāparā bhavati
4.38
"a̱bhi tvā̍ pūrva̱pīta̍ye sṛ̱jāmi̍ so̱myaṃ madhu̍
ma̱rudbhi̍ragna̱ ā ga̍hi ||"
veno venateḥ kāntikarmaṇaḥ | tasyaiṣā bhavati
4.39
"a̱yaṃ ve̱naśco̍daya̱t pṛśni̍garbhā̱ jyoti̍rja̱rāyū raja̍so vi̱mānai̍
i̱mama̱pāṃ sa̍ṃga̱me sūrya̍sya̱ śiśu̱ṃ na viprā̍ ma̱tibhī̍ rihanti ||"
asunītiḥ | asūnnayati | tasyaiṣā bhavati
4.39-2
sa punaryadetasmāt śarīrādutkrāmati, athetarān prāṇān asūn anyatra nayati
vijñāyate hi
“ prāṇamanūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti ”
- iti | tasya eṣā bhavati
4.40
“ asu̍nīte̱ mano̍ a̱smāsu̍ dhāraya jī̱vāta̍ve su̱ pra ti̍rā na̱ āyu̍:
rā̱randhi̍ na̱ḥ sūrya̍sya sa̱ṃdṛśi̍ ghṛ̱tena̍ tvaṃ ta̱nva̍ṃ vardhayasva ||”
asunīte mano'smāsu dhāraya | ciraṃ jīvanāya pravardhaya ca na āyuḥ
randhaya ca naḥ sūryasya saṃdarśanāya | radhyatirvaśagamane'pi dṛśyate | “ mā
raṃdhāma dviṣate soma rājan ” ityapi nigamo bhavati | ghṛtena tvamātmānaṃ
tanvaṃ vardhayasva
ṛto vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati
4.40-2
radhyatiḥ vaśagamane api dṛśyate | tadyathā | mā ra̍dhāma dvi̱ṣate
ityatra
“devī̍: ṣaḍu̱rvīru̱ru na̍: kṛṇota viśve̍devāsa i̱ha vī̍rayadhvam
mā hā̍smahi pra̱jayā̱ mā ta̱nūbhi̱rmā ra̍dhāma dviṣa̱te soma rājan ||”
ṛtaḥ (26) iti etat padam | tat vyākhyātaṃ nirvacanataḥ ‘ṛtamityudakanāma
pratyṛtaṃ bhavati’ iti | iha tvabhidheyo madhyamaḥ | tasya eṣā bhavati
4.41
“ṛ̱tasya̍ hi śu̱rudha̍ḥ santi̍ pū̱rvīrṛ̱tasya̍ dhī̱tirvṛ̍ji̱nāni̍ hanti
ṛ̱tasya̱ śloko̍ badhi̱rā ta̍tarda̱ karṇā̍ budhā̱naḥ śuca̍māna āyoḥ ||”
ṛtasya hi śurudhaḥ santi pūrvīḥ | ṛtasya prajñā varjanīyāni hanti
ṛtasya śloko badhirasyāpi karṇāvātṛṇatti| badhiro baddhaśrotraḥ| karṇau
bodhayan dīpyamānaścāyorayanasya manuṣyasya| jyotiṣo vodakasya vā
indurindheḥ | unnattervā | tasyaiṣā bhavati
4.41-2
induḥ (27) iti etatpadam | sa kasmāt | indheḥ dīptyarthasya | unatteḥ vā
kledanārthasya ubhayamapīndau upapadyate candramasi | tasya eṣā bhavati
4.42
"pra tadvoce̱yaṃ bha̱vyāyenda̍ve ha̱vyo na ya iṣavānmanma̱ reja̍ti rakṣo̱hā manma̱ reja̍ti
sva̱yaṃ so a̱smadā̍nido va̱dhaira̍jeta durma̱tim
ava̍ sravedghaśa̍ṃso'va̱tara̱mava̍ kṣu̱drami̍va sravet ||"
abhyāse bhūyāṃsamarthaṃ manyante| yathā| aho darśanīyāho darśanīyeti
tat parucchepasya śīlam| parucchepa ṛṣiḥ| parvavacchepaḥ, paruṣi
paruṣi śepo'syeti vā
prajāpatiḥ prajānāṃ pātā vā pālayitā vā| tasyaiṣā bhavati
4.42-2
iti imāni saptaviṃśatiḥ devatānāmadheyāni anukrāntāni
10 prajāpatiḥ (28) prajānāṃ pātā vā pālayitā vā | tasya eṣā
bhavati
4.43
“prajā̍pate̱ na tvade̱tānya̱nyo viśvā̍ jā̱tāni̱ pari̱ tā ba̍bhūva
yatkā̍māste ju̱humastanno̍ astu va̱yaṃ syā̍ma̱ pata̍yo rayī̱ṇām ||”
ahirvyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati
4.43-2
ahiḥ (29) vyākhyātaḥ nirvacanataḥ ahirayanāt iti | iha tvabhidheyo madhyamaḥ
tasya eṣā bhavati
4.44
“a̱bjāmu̱kthairahi̍ṃ gṛṇīṣe bu̱dhne na̱dīnā̱ṃ raja̍ḥsu sīda̍n ||”
mantarikṣaṃ, baddhā asmin dhṛtā āpa iti vā | idamapītarad budhnametasmādeva, baddhā asmin dhṛtāḥ prāṇā iti
yo'hiḥ sa budhnyo, budhnamantarikṣaṃ tannivāsāt | tasyaiṣā
bhavati
4.45
“mā no'hi̍rbu̱dhnyo̍ ri̱ṣe dhā̱nmā ya̱jño a̍sya sridhadṛtā̱yoḥ ||”
mā ca no'hirbudhnyo riṣaṇāya dhāt | māsya yajñokhā ca sridhadyajñakāmasya
suparṇo vyākhyātaḥ | tasyaiṣā bhavati
4.46
" eka̍ḥ supa̱rṇaḥ sa sa̱ṃmudramā vi̍veśa̱ sa i̱daṃ viśva̱ṃ bhuva̍na̱ṃ vi ca̍ṣṭe
taṃ pākaina̱ mana̍sāpaśyamantita̱staṃ mā̱tā rèḷhi̱ sa u̍ reḷhi mā̱tara̍m||"
khyānasaṃyuktā | taṃ mātā reḍhi vāgeṣā mādhyamikā | sa u mātaraṃ reḍhi
purūravāḥ | bahudhā rorūyate | tasyaiṣā bhavati
4.46-2
purūravāḥ (32) madhyamaḥ | vijñāyate hi ‘prāṇa eva hi purūravāḥ’ iti | saḥ
bahudhā rorūyate stanayati | tena purūravāḥ | tasya eṣā bhavati
4.47
“ sama̍smi̱ñjāya̍māna āsan glā u̱tema̍vardhanna̱dyaḥ 1' svagūrtāḥ
ma̱he yattvāṃ pu̍rūravo̱ raṇā̱yāvardha̍yandasyuha̱tyā̍ya de̱vāḥ || ”
samāsatāsmiñjāyamāne gnā gamanādāpo, devapatnyo vā | api
cainamavardhayannadyaḥ svagūrtāḥ svayaṃgāminyo mahate ca yattvā purūravo raṇāya
ramaṇīyāya saṃgrāmāyāvardhayan, dasyuhatyāya ca, devā devāḥ
4.47.p1
(athāto madhyamasthānā vāyavā yāhyāsastrāṇāso nīcīnavāraṃ tasmṣvimā rudrāya yā te didyujjarābodhādaddarddayo jāta eva vi vṛkṣānakṣāpinaddhamaśvāsyaṃ kṣetrasya patiḥ kṣetrasya patinā kṣetrasya pate'mīvahā
punarehi yo anidhmo pareyivāṃsaṃ seneva mitro hiraṇyagarbho ye
te viśvakarmā sarvasya viśvakarmā vimanā viśvakarman tyamū ṣu
sadyaścittvastvayā²⁹ manyavā³⁰ dadhikrāḥ³¹ savitā³² yantrairhiraṇyastūpo³³ devastvaṣṭā³⁵ vāta³⁵ ā vātu prati³⁶ tyamabhi³⁷ tvā veno³⁸ venaterayaṃ³⁹ veno'sunīta⁴⁰
ṛtasya⁴¹ hi pra⁴² tadvoceyaṃ prajāpate'bjāmukthairmā⁴⁴ no'hirekaḥ⁴⁶ suparṇaḥ⁴⁶
samasmin saptacatvāriṃśat || )
Linked texts (7)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit
- Atharvaveda — Sanskrit
- Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit
- Āśvalāyanasaṃhitā — Sanskrit
- Aṅgirasī — Sanskrit
- Ṛgvedamantrabhāṣya — Sanskrit