Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 10.3.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 10.3.1

Language
Sanskrit

10.3.1

“atha” api idamaparamamaprāptaṃ śākaṭāyanaḥ kṛtavān || āha—kimiti ?, ucyate-“ananvite'rthe” ityevamādirdoṣaḥ | āha-vedāṅgānāmekaika manekaprabhedam | tadyathā- niruktaṃ caturdaśaprabhedam | vyākaraṇamaṣṭaprabhedam | tatra keṣāñcinnairuktānāṃ kaiścidvaiyākaraṇaiḥ sārka keṣucicchabdeṣvaikamatyaṃ keṣāñcidvaimatyam | tatra śākaṭāyano nairuktāśca gārgyavarjaṃ kānicidabhidhānānyanekairdhātubhiranuvidadhati, kānicidekenaiva | kiṃ kāraṇam ?, pratiniyato hi sveṣu sveṣu vyākaraṇeṣu śabdānuvidhānasya samayaḥ | tadyathā - pāṇinīyā bhū iti prakṛtimupādāya laḍityetaṃ pratyayamupādadate | tataḥ kṛtānubandhalopasyānukramya lasya sthāne tivādīnādiśanti, tathāhi te naṃ śabdamanuvidhātuṃ śaknuvanti | sai hi teṣāṃ śabdānuvidhānāṃpāyaḥ pāṇinenā pariklṛptaḥ | sāṣā śabdānuvidhāne tantraśailītyetadevaikaṃ prayojanamuktvā nānyat prayojanamasti laḍādīnāmanubandhānāmdhyayane lope ca || aparaṃ punarvaiyākaraṇā laṭamakṛtvaiva tivādīnevopādadate | teṣāmapi hi śabdānuvidhāne sā tantraśailī | evaṃ pratiniyatyā svayā svayā tantraśailyā bhavatītyevamādisamānameva śabdarūpaṃ sādhayanti | tatraiva śabdānuvidhānopāyavipratipattau satyāṃ 'śākaṭāyana ācāryo'naikeśca dhātubhirekamabhidhānamanuvihitavān, ekena caikameva | tatra yadanekaignuvihitavān, taditarairgārgyapāṇinyādibhirna mṛṣyaṃte | kiṃkāraṇam ?, arthasiddho hi sa teṣāṃ śabdānuvidhānamārgaḥ | dhātusamudāyamātrameva nāmeti | aṃtaṃste śākaṭāyanamācikṣiipsanta āhuḥ--'athānanvite'rthe” iti |

Linked texts (1)