Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 10.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 10.2

Language
Sanskrit

10.2

“athāpi” idamaparamaprāptaṃ kurvanti, te śākaṭāyanādayaḥ | kim?, “niṣpanne'bhivyāhāre'bhivicārayanti, prathanāt 'pṛthivītyāhuḥ, ka enāmaprathayiṣyan”–iti | niṣpanne kasmin ?, abhivyāhāre, abhivyāharaṇamabhivyāhāraḥ tasminnabhivyāhāre, tataḥ paścādabhi ābhimukhyena sthitvā tasyābhidhānasya, tato vicārayanti–katamasya dhātoratra rūpamiti ?, āha– tathā kimiti | ucyate–tadyathā prathanātpṛthivītyāhuḥ | te śākaṭāyanādayaḥ ||
āha–tataḥ kimiti ?, ucyate–tatra vayaṃ pṛcchāmastāna–yadīyaṃ svabhāvata eva pṛthivī nābhaviṣyat, tataḥ ka enāmapṛthivīṃ satīmaprathayiṣyat ? ko'syāḥ prathanamaka̍riṣyadityabhiprāyaḥ ||
athāpi kaścidasyāḥ apārthivāḥ satyāḥ prathanakarmānyupagaccheta, tato'pi ca vayamidamaparaṃ pṛcchāmaḥ--“kimādhāraśca iti” | caśabdaḥ samuccayārthaḥ, --sarvasya hi prāṇijātasyeyamevādhāraḥ pratiṣṭhā, atha punaryadeyamaprathitāsīt, tadā yo'syāḥ prathayitā sa kimādhāra āsīt ?, na hyanādhāreṇāpratiṣṭhitena śakyeyaṃ prathayitum, sa cādhāro nāstīti prathanakriyābhāvaḥ, prathanakriyābhāve ca sati kriyājānyevamādīni nāmānītyetadayuktam | tasmānna sarvāṇyākhyātajāni nāmānīti |
13 |
“yathā etat” yat punaretaduktam,-“yaḥ kaśca tat karma kuryāt, sarvaṃ tat sattvaṃ tathā''cakṣīranniti” | anekeṣāmekakriyāyogādekanāmatā prasajyeteti ||
atra brūmaḥ--na hi prasajyate | tvamapi paśyasi, vayamapi ca “paśyāmaḥ samānakarmaṇām” tulyakarmaṇāmapi satāṃ karmakṛtāṃ “nāmadheyapratilambhamekeṣāṃ, naikeṣāṃ yathā-takṣā parivrājako jīvano bhūmija iti” | takṣan kaścit takṣetyucyate | anyaḥ takṣannapi na takṣetyucyate | āha-ko'tra heturiti ?, śṛṇu-lokameva pṛccha, tamevopālabhasva, na mayaiṣa niyamaḥ kṛta iti| atha ca tadyathā,-samānamīhamānānāṃ kaścidevārthena saṃyujyate, kaścinna, na cedānīm, eko'rthena saṃyujyata iti anyairapi saṃyuktam satyamekena na labhyata ityanyairapi cālabdham | svabhāvato hi śabdānāṃ kriyājatve'pi sati kāñcideva kriyāmaṅgīkṛtyāvasthitirbhavatīti | athavā kriyātiśayakṛto niyamaḥ syāt, -yo hi yadatiśayena karoti, tasyānekakriyāvattve'pi sati taddhetuka eva nāmadheyapratilambho bhavatītyayaṃ samādhiḥ ||
athavā na brūmaḥ-yo yatra yadā na takṣati, sa eva takṣeti | kiṃ tarhi ? yo yadā yatra takṣā bhavati, sa eva takṣeti | tadetallakṣaṇaṃ kriyayā niyataṃ, kāmamanyeṣvapyastu kadācit kaścit teṣāmapyanyāḥ kriyā niyatatarāḥ santi, yaddhetuko nāmadheyapratilambha iti | teṣāṃ tu takṣā niyamataḥ takṣatīti viśeṣaḥ | jīvana ikṣuramaḥ, śākajātirvā | bhūmijo'ṅgārakaḥ, vṛkṣo vā |
14 |

Linked texts (1)