Yāska's Nirukta 1.15
Nirukta 1.15
- Language
- Sanskrit
1.15
atha api idam antareṇa mantreṣv artha pratyayo na vidyate
artham apratiyato na atyantam svara saṃskāra uddeśaḥ
tad idam vidyā sthānam vyākaraṇasya kārtsnyam sva artha sādhakaṃś ca
yadi mantra artha pratyayāya anarthakam bhavati iti kautso anarthakā hi mantrāḥ
tad etena upekṣitavyam niyata vāco yuktayo niyata ānupūrvyā bhavanti
atha api brāhmaṇena rūpa sampanna vidhīyante
``.uru prasthasva.''.(Vṣ.1,22;.ṭṣ i-1,8,1;.vi-2,7,3;.Kṣ.1,8;.31,7;.ṃs i-1,9).iti prathayati
``.prohāṇi.''.(untraced).iti prohati
atha apy anupapanna arthā bhavanti
``.oṣadhe trāyasva enam.''.(ṭṣ i-2,1,1;.3,5,1;.vi-3,3,2;.Kṣ.2,1;.ṃs i-1,9)
``.svadhite mā enam hiṃsīḥ.''.(Vṣ.4,1;.5,42;.6,15;.ṭṣ i-2,1,1;.3,5,1;.vi-3,3,2;.Kṣ.2,1;.ṃs i-2,1;.īi-9,3).ity āha hiṃsan
atha api vipratiṣiddha arthā bhavanti
``.eka eva rudro avatasthe na dvitīyaḥ.''.(untraced)
``.asaṅkhyātā sahasrāṇi ye rudrā adhi bhūmyām.''.(Vṣ.16,54;.ṃs ī-9,9)
``.aśatrur indra jajñiṣe.''.(ṛV.X,133,2;.ṣV.2,1152)
``.śatam senā ajayat sākam indraḥ.''.(ṛV.X,103,1;.ṣV.2,1199;.Vṣ.17,33).iti
atha api jānantam sampreṣyati
``.agnaye samidhyam ānāya anu brūhi.''.(ṭṣ vi-3,7,1;.ṃs.1,4,11;.ṭB.21,3,7,1;.ṆB.ī-5,2,9).iti
atha apy āha aditiḥ sarvam iti
``.aditir dyaur aditir antarikṣam.''.(ṛV.1,89,10).iti
tad upariṣṭād vyākhyāsmāmaḥ
atha apy avispaṣṭa arthā bhavanty
``.amyak.''.(ṛV.1,169,3).``.yādṛśmin.''.(ṛV.V,44,8).``.jārayāyi.''.(ṛV.V1,12,4).``.kāṇukā.''.(ṛV.V21,77,4).iti
Commentaries (4)
- Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) — Durgācārya, Sanskrit
- Niruktavṛtti — Durgācārya, Sanskrit
- Niruktaṭīkā — Skandasvāmin & Maheśvara, Sanskrit
- Niruktavivaraṇa — Maheśvaratīrtha, Sanskrit
Linked texts (9)
- History of Dharmaśāstra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) — P. V. Kane, English
- Vedic Index of Names and Subjects — Arthur A. Macdonell & A. Berriedale Keith, English
- Original Sanskrit Texts on the Origin and History of the People of India, their Religion and Institutions — John Muir, English
- A Vedic Concordance — Maurice Bloomfield, English
- Ancient Indian Education (Brahmanical and Buddhist) — Radhakumud Mookerji, English
- Vāda in Theory and Practice: Studies in Debates, Dialogues and Discussions in Indian Intellectual Discourses — Radhavallabh Tripathi, English
- भारतीय प्राचीन लिपिमाला (Bhāratīya Prācīna Lipimālā: The Palaeography of India) — Gaurishankar Hirachand Ojha, Hindi
- The Religions of India — Edward Washburn Hopkins, English
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit