Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 105

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 105

Language
Sanskrit

105.2

“kṛttiḥ ( 67 )"- ityanavagatam, anekārthañca | “kṛntateḥ” - iti' dhātunirdeśaḥ | "yaśo'nnaṃ vā"-ityarthavacanam | karttanamiti nyāyyam, yaśo hi dviṣatāṃ marmāṇi kṛntati, annamapyasamyagupayuktamāyureva kṛntati || "tamu̍ tvā nūnama̍sura pracetan rādho̍ bhāgami̍vemahe | ma̱hīva̍ kṛ̱ttiḥ śara̍ṇā ta̍ indra̱ pra ta̍ su̱mnā nau aśnavam || ( ṛ0 saṃ0 6, 6 13, 6) "- iti || nṛmedhasaḥ priyamaidhasaśceyārṣam | sato bṛhatī | aindrī | caturviṃśādiṣu sāttrikeṣvahaḥsu mādhyandine brāhmaṇācchaṃsinaḥ śastre stotriyānurūpavarge viniyuktā | 'tam u tvā' he 'asura' prajñāvan ! 'pracetasaṃ' vivṛddhaprajñānaṃ 'rādhaḥ' dhanaṃ svamiva pitryaṃ 'bhāgam' utpannapraṇayitvāt 'īmahe' yācāmahe tanno dehi sthiraśarīrāṇāṃ tadetadastu naḥ | kiñca, “mahīva kṛttiḥ" mahadiva yaśaḥ, mahat vā annam"śaraṇā" śaraṇam, - gṛham | “te” tava he "indra !" yat “antarikṣaloke” tadahaṃ 'prābhavam' | kiñca, 'te'tava 'sumnā' sumnāni balasambandhiāni sukhāni, tvadbhogyānītyarthaḥ | yadvā-sumnāni, sukhasādhanāni, apsaraḥ prabhṛtīni prāpnuyāmaham | tadahaṃ somaṃ sunvānaḥ tasyābhiṣavakarmaṇo māhābhāgyena, yena tvatsāyujyamaśnuyām, dehapātottarakālamiha cāmutra caitat naḥ phaladvayamastu tvatta ityabhiprāyaḥ | yaśo hi vistīrṇaṃ bhavati, tena hi gṛhasyopamānamupapadyate | yadanupraviṣṭānām aśanāpipāse na staḥ, tadahaṃ tava gṛhaṃ prāpnuyāmityevamanenopamānamupapadyate || "iyam api itarā kṛttiḥ etasmādeva sūtramayī |” kantheti yā prasiddhā, sāpyetasmādeva kṛntateḥ, sā hi vastrāvayavaiḥ sūtrairgrathitā bhavati | “upamārthe vā” carmāpi kṛttirityucyate | tayetarā sūtramayī upamīyate, vikarttanasāmānyāt | kṛttiriva kṛttiḥ kanthā| "kṛtti vasāna ācara pinākaṃ bibhradāgahi" iti hi nigamaḥ| “arvatata dhanvā pinākahastaḥ kṛttivāsāḥ”-iti | vyākhyāto'yaṃ tṛtīye'dhyāye nigamaḥ |
5|
22|

105.3

"śvaghnī (68)"-ityanavagatam | "kitavo bhavati"-ityabhidheyavacanam "svaṃ hanti"-iti śabdavyutpattiḥ | svahā iti nyāyyam || vigrahaprasaktamucyate, - "svaṃ punarāśritaṃ bhavati" taddhi svāminamābhimukhyena śritaṃ bhavati svatvena || "kṛtaṃ na śva̱ghnī vi̍ci̱noti̍ de̱vane̱ saṃva̍rga̱ṃ yanma̱ghavā̱ sūrya̍ jaya̍t | na tatte̍ a̱nyo anu̍vīryaṃ śakat pu̱rā̱ṇo ma̍ghava̱nnota nūta̍naḥ || ( ṛ0 saṃ0 7, 8, 24, 5 )"-iti || kṛṣṇasyāṅgirasasyeyamārṣam | aindrī | jagatī | tārttīyasavanikeṣu ukthaparyāyeṣu brāhmaṇācchaṃsinaḥ śastre viniyuktā | yathātra kṛtādīnāṃ mauyānāṃ madhye kitavaḥ "kṛtaṃ vicinoti" "devane" āstāre, api nāmātra kṛtaṃ syāt tato jayeyamahmityevam | 'maghavā' indraḥ 'saṃvargam' udakasaṃvarjayitāram, antarikṣe, bahūnāṃ meghānāṃ madhye, 'vicinoti'-katamastveṣāṃ meghānāmudakadāne samarthaḥ ? iti, taṃ vijñāya 'yad jayat' | ajayat 'yat' apaḥ 'sūryam' suṣṭhu īrayitāramapām | 'na' 'tat' 'te' tava 'anyaḥ' kaścit 'anuvīryaṃ śakat' | tad vīrakarma bhāvoktam anyaḥ kaścidanukartumapyaśaktaḥ | 'na' api 'purāṇaḥ' 'na uta' nāpi 'nūtanaḥ' nava ityarthaḥ | na pūrve cakruḥ, nāpare kariṣyantītyabhiprāyaḥ | kṛtasambandhād devanasambandhācca "śvaghnī-kitavaḥ"-ityupapadyate || asya mantrasya pūrvo'rddharcaḥ parokṣakṛtaḥ, sa eva vipariṇamayitavyaḥ, atra coktaḥ samādhiḥ || nigadavyākhyātamucyate,-"kitavaḥ"-ityasya śabdasya "kiṃ tavāstīti"eṣā"śabdānukṛtiḥ” sa hi nityakālameva dideviṣuḥ pratidevitṛbhiḥ, kitavaiḥ pṛcchayate,-kiṃ tavāstīti, tasmācchabdānukaraṇātkitava evāsau babhūva | athavā-"kṛtavān" ayaṃ yathā syādityevamasau āśāsyate suhṛdbhiranyaiḥ kitavaiḥ, sa hi tasmādedhamāśāsanāt "āśīḥ” nimittaṃ 'nāmakaḥ' kitava evāsau babhūva |
5 |
32 |

105.69

“samam ( 69 )”-ityetat “parigrahārthīyaṃ sarvanāma”| tat punaretat “anudāttam”| “tvatsamasimetyanuttāni”-( 1 |
7 | 3 )-iti hyuktam | vipratipannasvaratvādatra bhāṣyakāreṇa svaro'vadhṛtaḥ, pakṣeṇa cāpyanekārthatāpyasya bhavatītyetat pradarśitaṃ bhāṣyakāreṇa ||

Linked texts (1)