Yāska's Nirukta 105.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 105.3
- Language
- Sanskrit
105.3
"śvaghnī (68)"-ityanavagatam | "kitavo bhavati"-ityabhidheyavacanam "svaṃ hanti"-iti śabdavyutpattiḥ | svahā iti nyāyyam || vigrahaprasaktamucyate, - "svaṃ punarāśritaṃ bhavati" taddhi svāminamābhimukhyena śritaṃ bhavati svatvena || "kṛtaṃ na śva̱ghnī vi̍ci̱noti̍ de̱vane̱ saṃva̍rga̱ṃ yanma̱ghavā̱ sūrya̍ jaya̍t | na tatte̍ a̱nyo anu̍vīryaṃ śakat pu̱rā̱ṇo ma̍ghava̱nnota nūta̍naḥ || ( ṛ0 saṃ0 7, 8, 24, 5 )"-iti || kṛṣṇasyāṅgirasasyeyamārṣam | aindrī | jagatī | tārttīyasavanikeṣu ukthaparyāyeṣu brāhmaṇācchaṃsinaḥ śastre viniyuktā | yathātra kṛtādīnāṃ mauyānāṃ madhye kitavaḥ "kṛtaṃ vicinoti" "devane" āstāre, api nāmātra kṛtaṃ syāt tato jayeyamahmityevam | 'maghavā' indraḥ 'saṃvargam' udakasaṃvarjayitāram, antarikṣe, bahūnāṃ meghānāṃ madhye, 'vicinoti'-katamastveṣāṃ meghānāmudakadāne samarthaḥ ? iti, taṃ vijñāya 'yad jayat' | ajayat 'yat' apaḥ 'sūryam' suṣṭhu īrayitāramapām | 'na' 'tat' 'te' tava 'anyaḥ' kaścit 'anuvīryaṃ śakat' | tad vīrakarma bhāvoktam anyaḥ kaścidanukartumapyaśaktaḥ | 'na' api 'purāṇaḥ' 'na uta' nāpi 'nūtanaḥ' nava ityarthaḥ | na pūrve cakruḥ, nāpare kariṣyantītyabhiprāyaḥ | kṛtasambandhād devanasambandhācca "śvaghnī-kitavaḥ"-ityupapadyate || asya mantrasya pūrvo'rddharcaḥ parokṣakṛtaḥ, sa eva vipariṇamayitavyaḥ, atra coktaḥ samādhiḥ || nigadavyākhyātamucyate,-"kitavaḥ"-ityasya śabdasya "kiṃ tavāstīti"eṣā"śabdānukṛtiḥ” sa hi nityakālameva dideviṣuḥ pratidevitṛbhiḥ, kitavaiḥ pṛcchayate,-kiṃ tavāstīti, tasmācchabdānukaraṇātkitava evāsau babhūva | athavā-"kṛtavān" ayaṃ yathā syādityevamasau āśāsyate suhṛdbhiranyaiḥ kitavaiḥ, sa hi tasmādedhamāśāsanāt "āśīḥ” nimittaṃ 'nāmakaḥ' kitava evāsau babhūva |
5 |
32 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit