Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 11.5

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 11.5

Language
Sanskrit

11.5

“athāpi” ayamaparo heturānarthakye mantrāṇām | āha-katama ? iti, ucyate-“brāhmaṇena” te “rūpasampannāḥ”api santo “vidhīyante” eva | rūpaṃ nāma liṅgama, tena saṃpannā <gap/ ityarthaḥ | prakaṭaliṅgā api santastadavivakṣitaṃ kṛtvā karmasu vidhīyanta eva || yadi hyete arthavanto'bhaviṣyanna, svenaiva liṅgena svamātmānamete viniyoktuṃ samarthā iti kṛtvā na brāhmaṇena teṣuteṣu karmasu vyadhāsyanta, vihitāśca-tad yathā-“uru prathasvetiṃ prathayati ( śa0 brā0 1, 3, 6, 8 )” prathanaliṅgo mantro vihitaḥ prathanakaṇi, tathā ca‘u̱ru pra̍tha̱ā uru pratha̍svoru te̍ ya̱jñapa̍tiḥ prathatām ( ya0 vā0 saṃ0 1, 22)”| yajuridam| puroḍāśaṃ pratyucyate | he puroḍāśa ! tvaṃ vistīrṇaprathanaḥ san vistāraiyathāḥ svātmānam | te tava yajñapatiścāyaṃ yajamānaḥ prajāpaśuhiraṇyādibhiścoru prathatāṃ vistīryyatāmiti | tathā“prohāṇīti prohati”-iti brāhmaṇaṃ droṇakalaśaprohaṇavidhāyi | “idamahamātmānameva prāñcaṃ prohāmi tejase brahmavarcasāya” iti | tejorthaṃ brahmavarcasārthaṃ cātmānaṃ prohāmi-prāñcaṃ prerayāmi iti | prohāṇīti prohati-iti prohaṇaliṅgo vihitaḥ prohaṇakarmaṇi | tasmālliṅgasampannavidhānāt paśyāmo brāhmaṇenānarthakasvarūpameva santaṃ mantraṃ viniyuktam | evaṃ sati, mantraṃ punarvidadhat brāhmaṇamarthavat, anarthakā hi mantrāḥ|| nahyarthavantaḥ santo dāsa vadbrāhmaṇena vidhīye ran, vihitāśca | tasmādanarthakā mantrā iti paśyāmaḥ| api ca,-brāhmaṇasyānarthakyānyupagame deśakālakartṛdakṣiṇādikarmāṅgabhūtaṃ kuta upalabhyetai?tathā ca brāhmaṇasyānarthakye'pyupagamyamāne vaidaika deśasya mantrasyātyantamivānarthakatvamabhyupagataṃ syāt, na hi brāhmaṇasya vividhastutyarthādṛte'rthavattāsti, mantrāṇāṃ punarvvācyavācakatvenānarthakānāpi satāṃ viniyogamātreṇāpyarthavattā syādeva | etasmācca kāmamanarthakā mantrā vācyavācakatvena santo viniyogamātreṇaivārthavanto⁵ vidheyatvāt ( ? ) vidhāyakatvācca brāhmaṇamarthavadastviti |
15 |

Linked texts (1)