Yāska's Nirukta 11.7
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 11.7
- Language
- Sanskrit
11.7
" athāpi " ayamaparo heturānarthakye mantrāṇām | āha, -katama iti ! ucyate" vipratiṣiddhārthā bhavanti " iti | anyasyānyena viruddhārthena pratiṣedho'nyasya vo'nyena vipratiṣedha itaretaravyāghāta ityarthaḥ | tadyathā,-" eka̍ e̱va ru̱dro'va̍tasthe̱ na dvitīya̍ḥ”” “ asaṃkhyātā sa̱hasrā̍ṇi̱ ye ru̱drā adhi̱ bhūmyā̍m (ya0 vā0 saṃ0 16,54)”, " aśa̱truri̍ndra ja̱jñiṣe (ṛ0 saṃ0 8, 7, 21, 2)”, “śataṃ senā̍ aja̍yatsākama̱ne̍ndaḥ ( ṛ0 saṃ0 8, 5, 22; 1 )-iti ” | etānyudāharaṇāni | " eka eva rudro'vatasthe na dvitīyo raṇe nighnan pṛtanāsu śatrūn | ' saṃsṛjya viśvā bhuvanāni goptā pratyaṅ janān sañcukocāntakāle || ” ' eka evāvatasthe rudraḥ'sthitavān , 'raṇe' raṇāya raṇārtham, 'na' anyo 'dvitīyaḥ' kaścidasti | iti rudrabahutvapratiṣedhaḥ | kathamavatasthe 1 ' ni' niścayena ' ghnan ' ' pṛtanāsu' sparddhanīyeṣu saṃgrāmeṣu ' śatrūn ' || kiñca, sa ekaḥ 'saṃsṛjya' sṛṣṭvā, 'viśvā'viśvāni, 'bhuvanāni' 'goptā' rakṣitā, sṛṣṭvā ca sargakāle'nantarameva pālayitvā ca sthitikāle | 'pratyaṅ ' sargaprātilomyena 'janān' 'sañcukoca' saṅkocayati, 'antakāle' pralayakāle | ya evaṃ guṇayukto rudrastaṃ vayaṃ stumaḥ || "asaṃkhyātā sa̱hasrā̍ṇi̱ ye ru̱drā adhi̱ bhūmyā̍m | teṣāṃ sahasrayojane'va̱ dhanvā̍ni tanmasi ” (ya0 vā0 saṃ0 16, 54) . eṣā śatarudriye'nuṣṭup | anena cāgnicayane'rkaparṇenājākṣīramiśrā gavedhukāḥ saṃtkṛtyau hūyante uttarasyāṃ śroṇāvuttamālohitakakṣāyām | prajāpaterārṣam | ' asaṃkhyātā ' asaṃkhyātāni 'sahasrāṇi ' bahūnīti yāvaduktaṃ syāt || keṣām 1 'ye rudrāḥ' 'bhūmyām' 'adhi'
upari ‘teṣāṃ,’ ‘sahasrayojane’ adhvani avasthitānāmeva ‘ava’ ‘tanmasi’ tanumaḥ ‘dhanvāni’ dhanūṃṣi | aprāptānāmevāsmān pratītyabhiprāyaḥ | tāvadeva ca tānabhiṣvamo yauvadevatatāni tāni dhanūṃṣi ||
etayā aticchandasā indraṃ tuṣṭāva sudāḥ paijavanaḥ | ṣoḍaśini śastre viniyuktā | he ‘indra !’ ‘tvam’ ‘avāsṛja’ ‘sindhūn’ syandanān etān mādhyamikān udakasaṃhtyāyān | kathaṃ punaravāsṛjaḥ ? ‘adharācaḥ’ tānadhogamanān kṛtvā sarvānaivāvāsṛjaḥ, nityakālam ‘ahan ahim’ ghnan megham ‘aśatruḥ’ aśātayitavyaḥ ‘jajñiṣe’ jāyase nityakālaṃ bhavasi, tasmin hate meghe | kiñca, tvametena prakāreṇa meghavadhakarmaṇā ‘viśvaṃ’ sarvaṃ ‘puṣyasi’ puṣṇāsi ‘vāryya’ vāriprabhavaṃ vrīhyādikam | ‘taṃ’ ‘tvā’ tvām evaṃguṇasaṃyuktaṃ vayaṃ ‘pariṣvajāmahe’ sarvataḥ svajāmahe āśliṣyāmaḥ | ‘nabha̍ntāṃ’ mā bhūvan ‘anyakeṣām’ anyeṣām ‘jyākā’ jyā api ‘adhidhanvasu’ adhidhanuḥṣu| kimutānye kecanābhyudyacchamānā ete'smaddviṣaḥ avatatajyadhanuṣo hatasarvodyamāḥ santvityatastvāṃ pariṣvajāmaha ityabhiprāyaḥ ||
ityeṣā apratirathena triṣṭubabhipraṇayane viniyuktā | apratirathesyendraputrasyārṣam | ‘āśuḥ’vyāpakaḥ kṣipro vā, ‘śiśānaḥ’śiśyānaḥ tīkṣṇīkurvan āyudham, pragṛhītāyudhaḥ, ‘vṛṣabho na’vṛṣabha iva puṣṭo yoddhā| ‘bhīmaḥ śatrūṇāṃ bhayajanakaḥ | ‘ghanāghanaḥ’ hanāhanaḥ jahijahītyevaṃ śabdakārī ‘kṣobhaṇaḥ’ keṣām ? ‘carṣaṇīnām’pratyanīkāvasthitānāmasurādīnām| ‘saṅkrandanaḥ samāhvātā śatrūṇām| āhūya ca ‘animiṣaḥ’ ādaravān jayaṃ prati| ‘ekavīraḥ’ eka eva vikrāntaḥ apratidvendvaḥ saṅgrāmeṣu, ‘śataṃ senāḥ’ bahvīḥ śatrusenāḥ, ‘sākam’ avasthitāḥ ‘ajayat’ eka ‘indro’ yaḥ, taṃ vayaṃ stumaḥ|| evamitaretaravipratiṣiddhānyetāni mantravākyānisadyeko rudraḥ, nāsaṅkhyātā̍ni sahasrāṇi | athāsaṅkhyātāni, naikaḥ | yadyaśatruḥ, kathaṃ śataṃ senā ajayat ? atha śataṃ senāṃ ajayat, kathamaśatruḥ ? loke hi yānyevaṃlakṣaṇāni vā-
kyāni unmattādīnām, tānyanarthakānītyucyante | tathā cemāni | tasmādimānyanarthakānīti |
15 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit