Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 110

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 110

Language
Sanskrit

110.1

"prīṇītāśvānū0-nṛpāṇam || (ṛ0 saṃ0 8, 5, 19, 3)”- iti || budhasya saumyaputrasyeyamārṣam | vaiśvadeve sūkte "prīṇīta"prīṇayata yadannairupajātā etān “aśvān” upasthito'yaṃ saṃgrāma ityabhiprāyaḥ | prīṇayitvaitānaśvānebhiracairupajātavīryaiḥ “hitaṃ” "suhitaṃ”" "jayatha"" "jayatha" "jayanaṃ vo hitamastu” ahito'pi jayaḥ kaścid bhavatyeva,-yatra suhṛdbhrātṛputrādayo hanyante | "svastivāham” abhipūjitavāhaṃ "rathaṃ" "kṛṇudhvam” "kurudhvam" he devāḥ ! evametāṃ sāṃgrāmikīmitikartavyatāṃ kṛtvā, "droṇaṃ" "drumamayam” etam "āhāvam" āhāvasthānīyaṃ rathaṃ kṛtvā, "avatam” etaṃ saṃgrāmarūpam | “aśmacakram" "aśanacakraṃ” vyāpanacakraṃ, vyāpayanti hi tatra kṣiptāni cakrāṇi śatrūṇām | athavā-"asanacakram” asyante hi tatra cakrāṇi "aṃsatrakośam” “aṃsatrāṇi” vo dhanūṃṣi, kavacāni vā “kośasthānīyāni" tatra “santu” | taiḥ "siñcata” utsiñcatainaṃ saṃgrāmakūpam | "nṛpāṇaṃ" "narapāṇam" narā eva tatrodakasthānīyāsta evotsicyante | evamatra "kūpakarmaṇā" asminnuttare'rddharce kiñcit sādharmyeṇa "saṃgrāmamupamimīte” mantradṛk || evamatra saṃgrāmopamādhikārāduste canasambandhācca “aṃsatra"-śabdena dhanuḥ, kavacaṃ vocyata ityupapadyate ||
tataḥ "āhāvaḥ, āhvānāt” - ityetadyathāvasthitasyaiva mantrapadasya nirvacanam | āhūyaṃte'sminnityāhāvaḥ | idaṃ tvanyat, -"āvahaḥ, āvahanāt”-iti asyaiva vipariṇatasya | uhyate'sminnudakamityāhavaḥ | "avataḥ” kūpaḥ, sa hi khanyamānaḥ "mahānvātitaḥ” avāṅtito "bhavati” gata ityarthaḥ ||
“aṃsatrakośam”-iti kośaśabdo vigrahaprasaktaḥ "kośaḥ kuṣṇāteḥ”-iti | "vikuṣitaḥ” sa hi vividhaṃ kuṣitaḥ "bhavati" carmakośaḥ, suṣiratvāt ||
"ayamapītaro dravyakośaḥ” "etasmādeva" kuṣṇāteḥ | "sañcayaḥ” sañcayakośaḥ| sa hi "ācitamātraḥ” mātrābhiḥ ācitaḥ "bhavati" "mahattvāt” |
5 |
26 |

110.76

"kākudam (76 )"-ityanavagatam | "tālu"- "ityācakṣate"- ityabhidheyavacanam || "jihvā, kokuvā"- ityucyate, "sā" hi kokuvākhyā jihvā, "asmin" etasmin tāluni varṇābhivyaktyarthaṃ muhurmuhuḥ "dhīyate" tadetat kokuvādhānaṃ sat kākudamityabhidhīyate| "jihvā kokuvā" kasmāt ? iti, ucyate-śabdānukaraṇanimittaṃ jihvāyāḥ kokuvātvam | "kokūyamānā" tathāvidhaṃ hi sā kurvāṇā śabdaṃ tāluni "varṇān nudati" tasmādvā kokuvānudanāt kākudaṃ syāt || āha-nihaiva tāvat kasmāt "jihvā"- ityabhidhīyate ? iti, ucyate-sā hi "joguvā" satī jihvetyucyate | tayā prāṇino'nnamātmanyeva juhvati, athavā-tayā āhvayatīti joguvā || atha "tālu" kasmāt ? ucyate-"tarateḥ" dhātoḥ, taddhi "tīrṇataram" itarebhyo'ṅgebhyo vistīrṇatvena bhavati | "latatervā syāt" "viparītāt" ādyantaviparyayeṇa, - "yathā talaṃ"- iti | samānajātīyaśabdopapradarśanaṃ dṛṣṭapratītyartham | asyaiva lataterlambanārthasya "latā"- ityetacchandarūpam "aviparyayaḥ" aviparyayeṇa bhavati ||

Linked texts (1)