Yāska's Nirukta 110.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 110.1
- Language
- Sanskrit
110.1
"prīṇītāśvānū0-nṛpāṇam || (ṛ0 saṃ0 8, 5, 19, 3)”- iti || budhasya saumyaputrasyeyamārṣam | vaiśvadeve sūkte "prīṇīta"prīṇayata yadannairupajātā etān “aśvān” upasthito'yaṃ saṃgrāma ityabhiprāyaḥ | prīṇayitvaitānaśvānebhiracairupajātavīryaiḥ “hitaṃ” "suhitaṃ”" "jayatha"" "jayatha" "jayanaṃ vo hitamastu” ahito'pi jayaḥ kaścid bhavatyeva,-yatra suhṛdbhrātṛputrādayo hanyante | "svastivāham” abhipūjitavāhaṃ "rathaṃ" "kṛṇudhvam” "kurudhvam" he devāḥ ! evametāṃ sāṃgrāmikīmitikartavyatāṃ kṛtvā, "droṇaṃ" "drumamayam” etam "āhāvam" āhāvasthānīyaṃ rathaṃ kṛtvā, "avatam” etaṃ saṃgrāmarūpam | “aśmacakram" "aśanacakraṃ” vyāpanacakraṃ, vyāpayanti hi tatra kṣiptāni cakrāṇi śatrūṇām | athavā-"asanacakram” asyante hi tatra cakrāṇi "aṃsatrakośam” “aṃsatrāṇi” vo dhanūṃṣi, kavacāni vā “kośasthānīyāni" tatra “santu” | taiḥ "siñcata” utsiñcatainaṃ saṃgrāmakūpam | "nṛpāṇaṃ" "narapāṇam" narā eva tatrodakasthānīyāsta evotsicyante | evamatra "kūpakarmaṇā" asminnuttare'rddharce kiñcit sādharmyeṇa "saṃgrāmamupamimīte” mantradṛk || evamatra saṃgrāmopamādhikārāduste canasambandhācca “aṃsatra"-śabdena dhanuḥ, kavacaṃ vocyata ityupapadyate ||
tataḥ "āhāvaḥ, āhvānāt” - ityetadyathāvasthitasyaiva mantrapadasya nirvacanam | āhūyaṃte'sminnityāhāvaḥ | idaṃ tvanyat, -"āvahaḥ, āvahanāt”-iti asyaiva vipariṇatasya | uhyate'sminnudakamityāhavaḥ | "avataḥ” kūpaḥ, sa hi khanyamānaḥ "mahānvātitaḥ” avāṅtito "bhavati” gata ityarthaḥ ||
“aṃsatrakośam”-iti kośaśabdo vigrahaprasaktaḥ "kośaḥ kuṣṇāteḥ”-iti | "vikuṣitaḥ” sa hi vividhaṃ kuṣitaḥ "bhavati" carmakośaḥ, suṣiratvāt ||
"ayamapītaro dravyakośaḥ” "etasmādeva" kuṣṇāteḥ | "sañcayaḥ” sañcayakośaḥ| sa hi "ācitamātraḥ” mātrābhiḥ ācitaḥ "bhavati" "mahattvāt” |
5 |
26 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit