Yāska's Nirukta 118.11
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 118.11
- Language
- Sanskrit
118.11
“omanā (22) "-ityanavagatam | “avanāya”-ityavagamaḥ | “yu̱voḥ śriya̱ṃ pari̱ yoṣā̍vṛṇīta̱ sūro̍ duhi̱tā pari̍takmyāyām || yada̱vaya̍ntamava̍thaḥ śacī̍bhiḥ pari̍ ghṛ̱samoma̍nā vāṃ vayo̍'gāt || ( ṛ0 sa 5, 5, 16, 4)”-iti || vasiṣṭhasyeyamārṣam | triṣṭup | āśvinī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | he aśvinau ! 'yuvoḥ śriyam' yuvayoḥ yā śrīḥ tāṃ 'pari avṛṇīta' sarvataḥ sambhajata 'yoṣā' | āha-katamā ? iti, ucyate 'sūro duhitā' sūryyasya duhitā yeyamuṣaḥsaṃjñikā iyamavṛṇīta | kadā tāṃ śriyamuṣaḥsañjñikām iyamavṛṇīta ? 'paritakmyāyām' rātryām, ūrdhvamarddharātrāt, sa hyāśvinoḥ kālaḥ | kiñca, “yad devayantamavathaḥ śacībhiḥ” yasmāt devayantaṃ devān yaṣṭumicchantam yajamānam avathaḥ-śacībhiḥ svaiḥ karmabhiḥ | tena kāraṇena "vāṃ" "pari agāt” parigacchati | sarvāsu dikṣu yajamānairdīyamānaṃ yuvāṃ prati “vayaḥ” “annaṃ” havirlakṣaṇam, “ghṛsaṃ pari” prati ahani prāpte ityarthaḥ | pūrvāhno hyaśvinoryāgakālaḥ | taduktam,–“prāta̱ryāvā̍ṇā pratha̱mā ya̍jadhvam || (ṛ0 saṃ0 4, 4, 18, 1)”–iti || kamarthaṃ puraskṛtya vayo'nnaṃ gacchati ? “omanā” “avanāya” tarpaṇāyetyarthaḥ | evamatrāśvinorhaviḥsampradānasambandhāt “omanā”-ityasya śabdasya “avanāya”-ityeṣa vipariṇāma upapadyate ||
kecidatra,-"avanenānnam"-ityevamadhīyate bhāṣyam| teṣāṃ yojanā,-"avanena" tarpaṇena bhavato nimittabhūtena "paryagāt" "annam" iti || kecit "anenānnam"-ityevamadhīyate bhāṣyam| teṣām,-"anena" mantreṇa "annaṃ" parigacchatīti yojanā syāditi |