Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 118.10

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 118.10

Language
Sanskrit

118.10

‘‘jūrṇiḥ (21)’’-ityanavagatam | javanād vā, dravaṇād vā, davanād vāiti śabdasamādhayaḥ | śaktiḥ abhidheyā | ‘‘javatervā’’ hiṃsādya̍syaiva jūrṇiḥ, ‘‘dravatervā’’ gatyarthasyaiva jūrṇiḥ, ‘‘dunotervā’’ hiṃsādya̍syaiva jūrṇiḥ || ‘‘prapraॉ vo a̱sme svaya̍śobhirū̱tī pari̍varge indro̍ durma̱tīnāṃ darī̍mandurmatī̱nām | sru̱yaṃ sā ri̱ṣyathye̍ yā na̍ upaiṣa atrai̍ḥ | i̱tema̍sṛ̱nna va̍kṣati̱kṣi̱prā jūrṇi̱rna va̍kṣati ||(ṛ0 saṃ0 2, 1, 17, 3)’’-iti || purucchepasyārṣam | atiśakkaryyaticchandāḥ | pṛṣṭhyasya ṣaṣṭhe'hani niṣkevalye śasyate | ‘pra’ bravīmi he stotāraḥ ! prabrūta asmai | ‘svayaśobhiḥ’ ātmīyaiḥ yaśobhiḥ saṃyuktāḥ stutīḥ | kiṃ kāraṇam ? yasmādeṣaḥ ‘indraḥ’ stutaḥ ‘ūtī’ bhavitā, rakṣitā ‘parivarge’ saṃgrāme, yatra hi prāṇāḥ parivṛjyante viyujyante, tatra ayamasmākaṃ rakṣitā bhavati |
'durma̍tīnām' pāpamatīnāmasmacchatrūṇāṃ hantā bhaviṣyati | tametamevaṅguṇaviśiṣṭamindram 'harī̍man' dārayitṛtamaṃ 'durma̍tīnām' punaḥpunaḥ stutaḥ | āha--kathaṃ punarasāvasmākaṃ rakṣitā bhaviṣyati ? iti, ucyate--'sva̱yaṃ' 'sā' 'ri̱ṣayadhyai̍' riṣaṇāya bhaviṣyati, kiñcidapyakṛtvāsmākamindraprabhāvāt svayameva vinaṃkṣyatītyabhiprāyaḥ || kā punarasau ? iti- 'yā na upeṣe atraiḥ' | yā naḥ asmān upeṣe upa āgacchati atraiḥ adanaiḥ rakṣobhiḥ prahitā sā | 'ha̱temasanna va̍kṣati' | īm-ityanarthakaḥ | hatā satī indreṇa na vakṣati | asmān prati "kṣiptā" api ca taiḥ punarādareṇāpi rakṣobhiḥ "jūrṇiḥ" javampannāpi satī śaktiḥ, “na vakṣati” asmān prati na prāpsyatītyarthaḥ || evamatra kṣepaṇasambandhāt “jūrṇiḥ-śaktiḥ"-ityupapadyate |