Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 118.7

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 118.7

Language
Sanskrit

118.7

"kapanāḥ ( 18 )"-ityanavagatam | "kampanāḥ"-iti śabdasamādhiḥ | 'krimayaḥ bhavanti"-ityabhidheyavacanam || "a̱ñjanti̱ śarddho ma̱ruto̱ yada̱rṇasa̱ṃ moṣa̍thā vṛ̱kṣaṃ kapa̍neva vedhasaḥ | adha̍ smā no a̱ramati̍ṃ sajoṣā̱ścakṣu̱riva̍ yanta̱manu̍ neṣathā su̱gam || ( ṛ0 saṃ0 4, 3, 15, 1 )"-iti || śyāvāśvasyātreyasyeyamārṣam | mārutī | jagatī | dāśarātrike trivṛtstome prathame'hanyābhimārute viniyuktā | "praśaṃseyetyābhimārutaḥ"-iti sūtrāt | 'añjanti' ājate | 'vaḥ' 'marutaḥ !' tat 'śarddhaḥ' tadvalam | 'yat' yena balena 'arṇasaṃ' meghaṃ vṛddham, udakapūrṇam, anupraviśya "moṣatha" muṣṇītha yūyam, nirudakaṃ kurutetyabhiprāyaḥ | kathaṃ punarmoṣatha ? iti-"vṛkṣaṃ kapaneva vedhasaḥ"| "kapanāḥ" "kampanāḥ" "krimayaḥ" iva, "vedhasaḥ" veddhāraḥ, yathā vṛkṣamamupraviśya krimayo'ntargataṃ dārucūrṇaṃ rasaṃ vā muṣṇanti, eva yūyamamudakaṃ muṣṇītha | athavā-he'vedhasaḥ' medhāvinaḥ ! iti marudviṣayametat sambodhanaṃ syāt| yasmāda yūyamevamādinā prabhāveṇa yuktāḥ, athaitasmāt kāraṇāt asmākametām ‘aramatim’ alamatim, paryāptamatim, parisamāptavidyaṃ yajamānaṃ svakṛtenaiva karmaṇā vidyayā vā yantam ito lokādamuṃ lokaṃ ‘sugaṃ’ śobhanagamanaṃ sthānam, yūyamapi ‘anuneṣatha’ ‘he 'sajoṣasaḥ' sahaprītāḥ ! gamanānugrahe'sya varttadhvamityabhiprāyaḥ | kathaṃ ca punarneṣatha? ‘cakṣuriva’ yathā gacchataḥ puruṣasya cakṣurgamanānugrahe varttate, evamanuneṣathainaṃ sugamiti || evamatra vṛkṣasambandhāt “krimayaḥ=kampanāḥ” te hi vṛkṣaṃ muṣṇanti, moṣayanti ca kampayanti ca yaṃ khādanti, svayameva vā kampante calanasvābhāvyāt |