Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 12.7

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 12.7

Language
Sanskrit

12.7

"yatho etat” yat punaretaduktam-"vipratiṣiddhārthā bhavanti" iti | atra brūmaḥ-naiṣa vipratiṣiddho'rthaḥ-“eka eva rudro'vatasthe" “asaṃkhyātā sahasrāṇi”--iti, devatā hi māhābhāgyayogādekāpi satyanekadhā bhavati, anekāpi caikadhā, tadupāraṣṭād vyākhyāsyāmaḥ 'māhābhāgyāddevatāyāḥ (dai0 kā0 7, 1, 4)” ityatra ||
yat punaretaduktam-“aśatrurindra jajñiṣe” “śataṃ senā ajayat sākamindraḥ”--iti |
atra brūmaḥ- "laukikeṣvapi" arthavatsu śabdeṣu "etat" evamevocyamānaṃ dṛṣṭam | tad yathā"asapatnò'yaṃ brāhmaṇo'namitro rājeti" | na hi kaścidasapatno'sti loke | uktaṃ hi'munerapi vanasthasya svāni karmāṇi kurvataḥ | utpadyante trayaḥ pakṣā mitrodāsīnaśatravaḥ ||' iti | tathāpi svalpasapatnaṃ dṛṣṭvā kecidevaṃ vaktāro bhavanti- 'asapatno'yaṃ brāhmaṇaḥ' iti | evameva kasmiṃścidatipravṛddhe bhṛśaṃ pautite meghe'nyeṣāmasāratāmabhipretyaidamukttaṃ syāt"aśatrurindra jajñiṣe yastvāmetamevamatipravṛddhamahamahim"- iti || yat punaretaduktam,-'śataṃ senā ajayan' iti | atra brūmaḥ--kuto hi senāḥ, yā indro jevyati ? na hi devānāṃ śatravaḥ santi, ye jetavyā iti | kiṃ kāraṇam ? vibhavo devā vaśinaḥ adhikaraṇadharmāṇaśca pareṇa mahimnā yuktāḥ || āha- kathaṃ tarhi 'śataṃ senā ajayat' ityetaduktam? ucyate-rūpakalpanayaivaiṣā yuddhapravādau stutiḥ | vakṣyati ca- apāṃ ca jyotiṣaśca miśrībhāvakarmaṇo varṣakarma jāyate, tatropamārthe na yuddhavarṇā bhavanti (naiga 0. kā 0 2. 5, 2)" iti | tadetad bhavatā na samyag dṛśyate, samyaganviṣyatāṃ devatāsatattvaṃ nairuktebhyaḥ, tato mantrārthā na virodhena mabhyagavabhotsyase | naivamavākyatattvajñena mantrārtho vigarhituṃ śakyaḥ | gambhīrapadārtho hi vedaḥ kathamavalokyate kathamavabhotsyate ? vedārthavivodhāviśrāntā eva hi pravādinaḥ svabuddhilāghavamāvirbhāvayanto brāhmaṇāḥ santaḥ sarvavarṇasādhāraṇāni darśanāntarāṇi pratipedire || yaduktam- 'vipratiṣiddhārthatvānnarthakā mantrāḥ' iti | etadayuktam, na hīme vipratiṣiddhārthāḥ || bhavata eṣa mativibhramo mandaśikṣitatvāt | tasmārdarthavanta eva mantrā iti |
16 |

Linked texts (1)