Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 129

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 129

Language
Sanskrit

129.2

“amīvā (46)”—ityanavagatam | “abhyamanena” “abhyamanavān”—iti yaduktamadhastye mantre, (6|
12|1) anenaiva tat “vyākhyātam” || “yaste̱ garbha̍mamī̍vā du̱rṇāmā̱ yoni̍mā̱śaye̍ | a̱gniṣṭaṃ brahma̍ṇā sa̱ha niṣkra̱vyāda̍manīnaśat || ( ṛ0saṃ08,8,20,2)”—iti || rakṣohā nāma brāhmaiḥ, tasyeyamarṣam | putrakāmasya ṣaḍāhuto nāma sthālīpākaḥ, tatreyaṃ viniyuktā | ‘yaḥ’ “te” tava he stri ! “garbham” “amīvā” rogabhūtaḥ, “durṇāmā” “pāpanāmā krimiḥ” pāpapradeśe nataḥ pariṇataḥ utpannaḥ, “yonim” “ā” gatya “śaye” śete garbhahiṃsitā ‘tam agniḥ’ ‘brahmaṇā saha’ ‘nir anīnaśat’ nāśayatu | 'kravyādaṃ' māṃsabhakṣayitāram || evamatra “amīvā”—ityasya “krimiḥ” abhidheyaḥ, krimyupahate hi yonau garbho na sambhavatītyupapattiḥ |
6 |
12 |

129.3

“duritam (47)”—ityanavagatam | “durgatigamanam”—iti arthapratipattiḥ || “vai̱śva̱de̱vī sū̱nṛtā̍māra̱bhadhva̍ṃ śu̱ddhā bhava̍nto ya̱jñiyā̍saḥ pāva̱kāḥ | a̱ti̱krāmā̍nto du̱ritāni̱ viśvā̍ śa̱taṃ himā̍ḥ sarva̍vīrā madema” || 'vaiśvadevī' vācaṃ ‘sūnṛtāṃ’ satyām ‘ārabhadhvam’ upakramadhvam vaktum | tayaivaṃlakṣaṇayā vācā ‘śuddhāḥ’ iha anabhiśastāḥ pūtāśca paraloke bhavata | ‘yajñiyāsaḥ’ yajñiyāḥ yajñasampādinaḥ | kiñca, “atikrāmantaḥ” atikrāmamāṇā vayam | tasyā vāco māhātmyena | “duritāni” durgatiprāpakāṇi karmāṇi, “viśvā” viśvāni | ‘śataṃ himāḥ’ śataṃ hemantānāṃ ‘sarvavīrāḥ’anavakhaṇḍitaputrapautrāḥ‘madema’hṛṣyemetyarthaḥ|| evamatrātikramaṇasambandhāt “duritam=duṣkṛtam”—ityupapadyate,tasya hi atikramaṇamabhīṣṭamiti|
6|
12|

129.4

“apvā (48)”–ityanavagatam | “apavyayati”–ityavagamaḥ | rogajātirvā abhidheyā bhayajātirvā, tayā hi “viddhaḥ apavīyate” apaveṣṭyate vā prāṇaiḥ | “amīṣāṃ cittaṃ (pratilobhayantī gṛhāṇāṃgāni ) (ṛ0 saṃ0 8, 5, 23, 6 )”–iti|| upariṣṭācchreṣaḥ |
6 |
12 |

129.5

“amatiḥ (49)”–ityanavagatam | “amāmayī matiḥ” amatiḥ | evamapi na pratīyata ityāha,–“ātmamayī”yasya matiḥ asāvamatirityucyate | kaśvāsau ? ādityaḥ, tasya hi ātmaprakāśamayī matiḥ || 32u 3 2312 3ka 22 312 312 312 322232 32 “abhi tyaṃ deva17savitāramoṇyoḥ kavikratumarcāmi satyasava17ratnadhāmabhi priyaṃ matim| 32u 32 312 22312 3 1 2 312 312 ūrdhvā yasyāmatirbhā adidyutatsavīmani hiraṇyapāṇiramimīta sukratuḥ kṛpā svaḥ || (sā0 cha0 ā0 5, 2, 3, 8)”–iti || nakulasyārṣam | aticchandāḥ, aṣṭiḥ | pravarye śasyate, somasammāne cādhvaryave viniyuktā | ‘abhi arcāmi’ ‘tyaṃ’ tam aham, ‘devaṃ’ ‘savitāram’ | ‘oṇyoḥ’ dyāvāpṛthivyoḥ yānyantarā bhūtāni varttante, tebhyaḥ sarvebhya sakāśāt | ‘kavikratuṃ’ krāntaprajñānam, ‘satyasavaṃ’ satyābhyanujñam, ‘ratnadhāṃ’ ramaṇīyānāṃ dhanānāṃ dātāram, ‘abhi matim’ abhimantāraṃ sarvārthānām, īśvaratvāt, ‘priyaṃ’ ca sarvabhūtānām | “ūrdhvā” “yasya” savituḥ “amatiḥ” ātmaprakāśamayī matiḥ | āha–katamā punarasāvūrdhvā ? iti,–“bhā” yāḥ “adidyutat” adyotayat | tam abhyarcāmi | kiñca, ‘savīmani’ prasave yasya sarvamidaṃ pravarttate, ‘hiraṇyapāṇiḥ’ raśmipāṇiḥ, sarvamidaṃ
jagat 'amimīta' nirmitavān | 'sukutuḥ' sukarmā | 'kṛpā' svayā sāmarthyakalpanayā | 'svaḥ' ādityaḥ, su araṇa ityarthaḥ || evamatra "amati"-śabdena ātmaprakāśagatam ādityavijñānamucyate, sa hi prakāśasatattva eva nānyat prakāśāntaramapekṣata ityupapattiḥ |
12 |

129.61

"śruṣṭī (50)"-ityanavagatam, "purandhiḥ (51)"-iti ca | śruṣṭītyasya 'āśvaśanam' ityavagamaḥ, purandhirityasyāpi 'purāṃ dhīḥ'-ityavagamaḥ ||

Linked texts (1)