Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 133.59

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 133.59

Language
Sanskrit

133.59

asusamīritāḥ susamīritā vātasamīritā mādhyamakā devagaṇāste rasena pṛthivīṃ tarpayanto bhūtāni ca kurvanti ta āyajantetyatikrāntaṃ prativacanam |
1 || “asūrtte, sūrtte (59)”-ityete anavagate | “asusamīritāḥ” “susamīrite”ityavagamaḥ || “ta āya̍janta̱ dravi̍ṇa̱ṃ sama̍smā̱ ṛṣa̍yaḥ pūrve̍ jari̱tāro̱ na bhūma̍nā | a̱sūrtte̍ sū̱rtte raja̍si niṣa̱tte ye bhū̱tāni̍ samakṛ̍ṇvanni̱māni̍ || ( ṛ0 sa0 8, 3, 17, 4)”-iti || viśvakarmaṇo bhauvanasyeyamarṣam | vaiśvakarmaṇībhyāṃ juhotīti śuktamagnipraṇayane, tatra viniyogaḥ || “asūrttāḥ” asuḥ prāṇaḥ, prāṇaśca vāyuḥ, “yo'yaṃ vāyuḥ pavata eṣa prāṇaḥ”-iti śuktam, tena samantāt īritāḥ “asusamīritāḥ” vātasamīritāḥ ityarthaḥ | ke punaste ? iti-“mādhyamakā devagaṇāḥ” meghāḥ, itare ca marudādayaḥ | te hi vātena samīryante, vāta eva hi tān vahati | kva punarete'vasthitāḥ samīriṃtāḥ ? iti,-“sūrtte” “susamīrite” vikṣipte vistīrṇe ityarthaḥ | “rajasi” antarikṣaloke “niṣatte” niṣaṇṇe ityarthaḥ | samīritāḥ kiṃ kurvanti ? iti,-“ye bhūtāni samakṛṇvan” samastāni kṛtavantaḥ “imāni” | teṣāṃ kim ? iti,-‘ta āyajante’ iti | “atikrāntaṃ prativacanam” pratinidhiḥ prativacanamucyate, sa eva pūrvakāle prayogāī yacchandaḥ paścāt prayuktaḥ paścātprayogāīśca tacchandaḥ pūrvaṃ prayukto mantrapāṭhakrameṇa,-
tadetat bhāṣyakāreṇa pradarśitamasmin mantre “ta ā yajanta iti atikrāntaṃ prativacanam”–iti | ta ā yajantetyasya pādasya samāsenaitadbhāṣyakāreṇa nirvacanamuktam | “te rasena pṛthivīṃ tarpayanto bhūtāni ca kurvanti” te meghāḥ, rasena udakena, pṛthivīṃ tarpayantaḥ, bhūtāni sarvāṇyutpādayanti, sthitiṃ ca teṣāṃ kurvanti | ‘āyajanta’ ‘draviṇam’ udakam, ābhimukhyena dadati sarvamudakam, ‘samasmai’ sarvasmin bhūtajāte | evaṃ bhūtānyudakena kurvanti anugṛhṇanti ca | adhunā dṛṣṭāntamāha,– ‘ṛṣayaḥ pūrve’ viśvasṛjaḥ, ‘jaritāraḥ na’ ‘bhūmanā’ bhūmnā karmaṇā vārṣamahasrikeṇa satreṇa, tairhi sarvo bhūtagrāmaḥ pūrve sṛṣṭo'nugṛhītaśca | evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca “asūrtte”‘sūrtte’—ityetayoḥ “asusamīritāḥ” “susamīrite”–ityete śabdasamādhī upapadyete |
15 |
1 ||

Linked texts (1)