Yāska's Nirukta 134
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 134
- Language
- Sanskrit
134.2
“amyak (60)”-ityanavagatam| “amāktā iti vā” “abhyaktā iti vā”śabdasamādhī| “ṛṣṭiḥ” abhimaṃtryā, tā hi saṃgrāme jatavo manyante-gātreṇa pratyārttinā kṣitā māmeṣā pratyārttitān | athavā – “abhyakteti vā” abhigateva nityakālaṃ śatrūn prati bharatīti amyagityucyate || “amya̍ksā ta̍ indra ṛ̱ṣṭira̱sme sane̍mya̱bhva̍ṃ ma̱ruto̍ junanti | a̱gnirnaści̱idviṣyā̍ṇo̱ atta̍se̱ śuśu̍cāno̱ na dvīpaṃ dardhate̱ prayā̍si ||” (ṛ0 sa0 2, 4, 8, 3)”–iti || agastasyārṣam | triṣṭup | aindrī | chandogeṣu dvitīye'rhani marutvatīye śastre śasyate “amyak sā ta” yadaivaṃlakṣaṇā ripuṇā śaktiḥ ābhimukhyena meghamañcitā tvayā kṣiptā bhavatyātmanastvaṃ yā mvabhūtā, atha tadā maruto'pi tadanuviṣṭatsattaiva he “indra” ! ‘asme’asmadarthaṃ ‘sanemi’ nirantaram ‘abhvaṃ’ bahūdakamiha pātayitavyamiti svānyāyudhāni meghavidāraṇāya ‘junanti’ gamayanti | 'kiñca, sarveṣāmevāyudhānāṃ madhye bhāvatyaiva śaktiḥ 'abhiścinna' agniriva ‘atase’ kāṭhe ‘śuśucān’ dedīpyamāna etasmin meghe āste | kiñca, ‘āpo na dvīpam’ yathā nādeyā āpo dvīpaṃ pariyāntyātmānaṃ dhārayanti, evametāni medhyāni
'prathāṃsi' udakāni mahattvād dṛṣṭeḥ tāni majjayitumaśaknuvanti dvīpamiva paricārya dhārayanti || evamatrāñcatergatyarthasya (bhṛ0 pa0) "amyak"-ityetad <s nākhyātam</s [2] - tyupapadyate |
6 |
15 |
134.3
"yādṛśmin (61)”-ityanavagatam | "yādṛśe"-ityavagamaḥ || "jyāyāṃsamasya yatuna̍sya ketunā̍ ṛ̱ṣikha̱raṃ carati yāsu̱ nāma̍ te | yā̱dṛśmi̱ndhāāyi̱ tama̍pa̱syayā̍vi̱dada̱ u̍ sva̱yaṃ va̍hate̱ so ara̍ṃ karat || (ṛ0 saṃ0 4, 2, 24, 3)”-iti || avatsārasyeyārṣam | jagatī | āgneyī | 'tamapratnathā'-ityetasmin sūkte | upahavye tṛtīyasavane vaiśvadeve śasyate | 'jyāyāṃsaṃ' mahattaram | 'asya' 'yatunasya' karmaṇi ṣaṣṭhyau vā, yatanaśīlasya bhagavataḥ sūryasya, 'ketunā' karmaṇā prajñayā vā, 'ṛṣisvaram' ṛṣibhiḥ svaryate stūyate ityṛṣisvaraḥ, tamṛṣisvaram, stuvan 'carati' pracarati | "yāsu nāma te" yāsu kriyāsu nāma namanaṃ te tava he bhagavan agne ! sa evaṃ caran tāsu kriyāsu, "yādṛśmin" "yādṛśe" kāme "dhāyi" mano dhatte, "tam" tādṛśaṃ kāmam tayā "apasyayā" kriyayā haviḥstutyādilakṣaṇayā tava prasādāt "avidat" alabhatetyarthaḥ | kiñca, 'ya u svayaṃ vahate' tvāṃ prati ādaravān prāpayati stutīḥ, 'saḥ' eva 'araṃ karat' paryāptamātmano'bhipretamarthaṃ karoti || evamatra śabdasārūpyāt "yādṛśmin”-ityasya "yādṛśe"-ityevaṃ vipariṇāma upapadyate|
6|
15|
134.4
"jārayāyi (62)”-ityanavagatam | "ajāyi”-ityavagamaḥ || "sā̱smāke̍bhire̱tarī̱ na śūṣai̱ragniḥ ṣṭave̱ dama̱ ā jā̱tave̍dāḥ | dru̱ṇo nūnvankratvā̍nā̱rvo̍sraḥ pi̱teva̍ jā̱ryāyi̱ yajñaiḥ || ( ṛ0 saṃ0 4, 5, 14, 4)”-iti ||
bharadvājasyārṣam | āgneyī | triṣṭup | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | "sāsmākebhiḥ" - iti chāndasamotvam | 'saḥ agniḥ' 'asmākebhiḥ' 'śūṣaiḥ' sukhaiḥ stotraiḥ 'stave' stūyate | 'etarī na' atithiriva | 'dame' yajñagṛhe yajñe 'ā' ābhimukhyenāvasthitaiḥ stūyate 'jātavedāḥ' jātavidyo vā jātadhano vā 'druhvaḥ' drumānnaḥ 'vanvankratvā' vananīyakarmā vananīyaprajñāno vā | 'anāva' anarvā anāśritaḥ kaścidanyam | "ukṣāḥ pita iva" ṣāṇḍa iva "gopitā" gavāṃ pitā "jārayāyi" "ajāyi" | yathā ṣāṇḍa putrapautrādibhiranekadhā prajāyate eva yajñeṣu vihriyamāṇaḥ anekadhā jāyate'gniḥ || evamatra 'jārayāyi' - ityasya "ajāyi"- ityarthapratītiḥ |
6 |
15 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit