Yāska's Nirukta 138.9
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 138.9
- Language
- Sanskrit
138.9
“jabāru (79)”—ityanavagatam | “javamānarohi”—ityevamādyāḥ śabdasamāśrayaḥ|| “taṃ ma̍nva̱ñcaiva̱ saṃmā̍nā samā̱nama̍bhi kratvā̍ pu̱natī dhī̱tira̍śyāḥ | sa̱sasya̱ carma̍nnadhi̱ cāru̱ pṛśne̱ragne̍ rū̱pa āru̍pitaṃ jabāru̍ || (ṛ0 sa0 3, 5, 2, 2)”—iti || vāmadevasyārṣam | “vai̱śvāna̱rāya̍ mī̱ḷahuṣe̍ sa̱joṣā̍:”—ityetasmin vaiśvānarīye sūkte | ‘tam’ eva he yajamāna ! tvam ‘abhyaśyāḥ prāpnuyāḥ vaiśvānaraṃ sūryam | ‘samānā’ samānayaiva, tadanurūpayaiva stutyā ‘samānam’ | kena punarabhyaśyāḥ ? ‘kratvā punatī’ svātmapavanasamarthena karmaṇā prajñānena vā | kiṃlakṣaṇaḥ punarye vaiśvānaraḥ tamabhyaśyāḥ ? iti, 'sasasya pṛśneḥ' svapanasya dyulokasya pṛśneḥ prāṣṭavarṇasya 'adhi' upari, svapitīva hi dyuloko niścalatvāt | 'carman' caraṇārtham | kathaṃ nāma saureṇa prakāśena rjanāścereyurityanenābhiprāyeṇa | 'cāru' dīptimat | “agne” pūrvasargādau “rūpaḥ ārupitam” 'ripaḥ'-iti vipariṇāmaḥ, bhūmyā ityarthaḥ, “ārupitam” āropitaṃ devaiḥ, “jabāru” maṇḍalaṃ yasya taṃ tvamabhyakhyāḥ | “iha vā āditya āsīt, tamābhyāṃ parigṛhyopariṣṭām tāsāṃ prajānāṃ nyadadhuriti ha vijñāyate” || evamatra “jabāru-ādityamaṇḍalam” ucyate, taddhi javamānaṃ gacchan nabhaso madhyamaFacethati, jāyate vā udetītyarthaḥ, javamānatvamevameva hi tatratatrodeti | “jaramāṇarohi” vā syāt, taddhi jarayamāṇa sarvabhūtāni rohati | “garamāṇarohi vā” taddhi garamāṇaṃ rasānārohati |
17 |