Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 14.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 14.3

Language
Sanskrit

14.3

athedānīṃ nighaṇṭusamāmnāyaviracanā vaktavyā prakaraṇatrayavibhāgena sukhavyākhyānārthamasya śāstrasya | seyamucyate-"etāvantaḥ samānakarmāṇo dhātavaḥ"-"etāvantyasya sattvasya nāmadheyāni" iti | sa eṣa padarāśirnaighaṇṭukaṃ nāma prakaraṇam | etāvanta iti yā caiṣu dhātuṣu vyākhyātapadeṣu pratiniyatā saṃkhyā, sābhipreyate | tadyathā,-"gatikarmāṇa uttare dhātavo dvāviṃśaśatam ( a0 3, kha0 9, )" "kāntikarmāṇa uttare dhātavo'ṣṭādaśa ( a0 3 kha0 9, )" ityevamādi || etāvantyasya sattvasyeti yā nāmasu pratiniyatā saṃkhyā, sābhipreyate | tadyathā,"pṛthivīnāmadheyānyekaviṃśatiḥ" "hiraṇyanāmānyuttarāṇi pañcadaśa(a0 2 khaṃ0 10)" ityevamādi | yatraitāvarthoṃ prāyeṇa cintyete, prasaṅgato'nyad yat kiñcit | tadetad evalakṣaṇaṃ naighaṇṭukaṃ nāma prakaraṇam | gavādi, prāk 'jahā ( a0 4 kha0 2 )" śabdāt | atha punaryatra "etāvatāmarthānāmidamabhidhānam" ityarthaḥ prāyeṇa cintyate | tadyathā"ādityo'pyakūpāraḥ samudro'pyakūpāraḥ ( a0 4 kha0 18, )" ityevamādi | anavagatasaṃskārāśca nigamā jahādayaḥ prāyeṇa cintyante, prasaṅgato'nyat yat kiñcit | tadetadevalakṣaṇam aikapadikaṃ nāma prakaraṇam, jahādi, prāk agniśabdāt ( dai0 kā0 1, 3, 6 ) || atha punaryatra naighaṇṭuka devatānāmaprādhānyenāsminmantre, idamanyadatra prādhānyena vartate ityeṣa vibhāgaḥ prāyeṇa cintyate, tadevalakṣaṇaṃ daivataṃ nāma prakaraṇam, agniśabdādi devapatnyantam ( a0 10, kha 45, 46 ) | tānyetāni trīṇi prakaraṇāni-naighaṇṭukam, aikapadikam, daivatam iti | anena prakaraṇatrayavibhāgaprapañcenedamavasthitaṃ niruktaśāstramiti | "naighaṇṭukamidaṃ devatānāmaprādhānyenedamiti tadyadanyadaivate mantre nipatati naighaṇṭukaṃ tat" | idamuktaṃ naighaṇṭukamidaṃ devatānāmaprādhānyenedamiti, tatra na jñāyate kimidamuktaṃ bhavati, tadetalakṣaṇata upadidikṣyata iti paryupayuktastacchabdaḥ| yat abhidhānam anyadaivate, anyā yasmin pradhānadevatāḥ so'yamanyadaivataḥ, tasmin anyadaivate mantre| yamerthamangamyāṃ pradhānāyāṃ mantradevatāyāṃ nipatati nigamayati abhipreyujyamānamaṅgabhāvaṃ gacchati mantravākye naighaṇṭukaṃ tadityucyate, guṇabhūtamityarthaḥ | sañjñā hi tasyeyamasmicchāstre |
20 |

Linked texts (1)