Yāska's Nirukta 1.20
Nirukta 1.20
- Language
- Sanskrit
1.20
apy ekam vāc sakhye sthira pītam āhū ramamāṇam vipīta artham,.deva sakhye ramaṇīye sthāna iti vā
vijñāta artham yam na āpnuvanti vāc jñeyeṣu balavatsv apy
adhenvā hy eṣa carati māyayā vāc pratirūpayā
na asmai kāmān dugdhe vāc dohyān deva manuṣya sthāneṣu yo vācam śrutavān bhavaty aphalām apuṣpām ity
aphalā asmā apuspā vāg bhavati iti vā
kiṃcit puṣpa phalā iti vā
artham vācaḥ puṣpa phalam āha
yājña daivate puṣpa phale devatā adhyātme vā
sākṣāt kṛta dharmāṇa ṛṣayo babhūvuḥ
te avarebhyo asākṣāt kṛta dharmabhya upadeśena mantrānt samprāduḥ
upadeśāya glāyanto avare bilma grahanāya imam grantham samāmnāsiṣur vedaṃś ca veda aṅgāni ca
bilmam bhilmam bhāsanam iti vā
etāvantaḥ samāna karmāṇo dhātavo dhātur dadhāteḥ
etāvanty asya sattvasya nāmadheyāni
etāvatām arthānām idam abhidhānam
naighaṇṭukam idam devatā nāma prādhānyena idam iti
tad yad anya devate mantre nipatati naighaṇṭukam tat
``.aśvam na tvā vāravantam.''.(ṛV,1,27,1;.ṣV.1,17;.2,984)
aśvam iva tvā vālavantam
vālā daṃśa vāraṇa arthā bhavanti daṃśo daśateḥ
``.mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ.''.(ṛV.1,154,2;.X,180,2)
mṛga iva bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ
mṛgo mārṣṭer gati karmaṇaḥ
bhīmo bibhyaty asmād bhīṣmo apy etasmād eva
kucara iti carati karma kutsitam
atha ced devatā abhidhānam kva ayam na carati iti
giriṣṭhā giri sthāyī
giriḥ parvataḥ samudgīrṇo bhavati
parvavān parvataḥ parva punaḥ pṛṇāteḥ prīṇāter vā
ardha māsa parva devān asmin prīṇanti iti
tat prakṛti itarat sandhi sāmānyāt
megha sthāyī megho api girir etasmād eva
tad yāni nāmāni prādhānya stutīnām devatānām tad daivatam ity ācakṣate
tad upariṣṭād vyākhyāsyāmaḥ
naighaṇṭukāni naigamāni iha iha
Commentaries (4)
- Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) — Durgācārya, Sanskrit
- Niruktavṛtti — Durgācārya, Sanskrit
- Niruktaṭīkā — Skandasvāmin & Maheśvara, Sanskrit
- Niruktavivaraṇa — Maheśvaratīrtha, Sanskrit
Linked texts (6)
- History of Dharmaśāstra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) — P. V. Kane, English
- Original Sanskrit Texts on the Origin and History of the People of India, their Religion and Institutions — John Muir, English
- The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishads — Arthur Berriedale Keith, English
- Early Buddhist Theory of Knowledge — K. N. Jayatilleke, English
- A History of Ancient Sanskrit Literature, so far as it illustrates the Primitive Religion of the Brahmans — F. Max Müller, English
- On the Aindra School of Sanskrit Grammarians, their Place in the Sanskrit and Subordinate Literatures — A. C. Burnell, English