Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 14.6

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 14.6

Language
Sanskrit

14.6

“tadyāni nāmāni prādhānyastutīnāṃ, devatānāṃ taddaivatamityācakṣate | tadupariṣṭād vyākhyāsyāmaḥ | naighaṇṭukāni naigamāni iha iha” | tadetaducyate-sāmānyalakṣaṇopalakṣitaprakaraṇatrayavibhāgenāvasthito gavādirdevapatnyantaḥ samāmnāyo'yamānupūrthyā vyākhyāsyata iti paryupayuktastacchabdaḥ | yāni nāmāni prādhānyastutīnāmagnyādīnām, pradhānabhāvena yāḥ stūyante na nipātabhāktvena tā etāḥ prādhānyastutayo devatāḥ, tāsāṃ kila yāni nāmānyagnyādīni devapatnyantāni, tāni sarvāṇyapi samuditāni santi | etayaikayā sāmānyā prakaraṇasañjñayā ācakṣate ācāryāḥ | katamayā ? ucyate-daivatamityetayā nirūḍhā hīyametasmin naighaṇṭukaśabdasamudāye sañjñetyabhiprāyaḥ | tat punaretad daivataṃ prakaraṇam upariṣṭād vyākhyāsyāmaḥ asya śāstrasya || āha-kiṃ kāraṇam iti ? ucyate,-guṇapadeṣu vyākhyāteṣu pradhānadevatāpadāni sukhaṃ vyākhyāsyanta ityenenābhiprāyeṇa | devatāparijñānaṃ tatphalābhidhānaniṣṭhaṃ ca kathaṃ nāmedaṃ śāstraṃ syāt! iti | yāni punarnaighaṇṭukāni gavādīni, naigamāni ca jahādīni, tānīha prakaraṇadvaye naighaṇṭuke caikapadike ca vyākhyāsyāma ityetadevānuvarttate | ta ete gavādayo devapatnyantāḥ nighaṇṭavaḥ, tadekadeśo naighaṇṭukaṃ prakaraṇamiti nighaṇṭusañjñayā vyavahāro loke,-'nighaṇṭumadhīmahe' 'nighaṇṭumadhyāpayāmahe' iti | śāstre khalvapi naighaṇṭukaṃ prakaraṇamiti | naigamamityaikapadikam | “naighaṇṭukāni” ca padāni “naigamāni” ceha prakaraṇadvaye vyākhyāsyāmaḥ || adhyāyaparisamāptilakṣaṇārthaḥ paritoṣārtho vā dvirabhyāsa iti 1 |
20 | |
[ samāmnāyastaitracatuṣṭama̍teo'nye̱ye̍nipātāvā̍yurvātvānna̍nū̍naṃnūnaṃsātarkaṃcāndhvo'kṣa̍ṇvanto̱niṣṭhai̍ krāsohaiṃvirbhiraiṃ tīmānyathoṃ-
iti ṛjvarthāyāṃ niruktavṛttau jambū mārgāśramavāsina ācāryyabhagavaddurgasya kṛtau prathamo (ṣaṣṭho ) 'dhyāyaḥ samāptaḥ |

Linked texts (1)