Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 14.5

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 14.5

Language
Sanskrit

14.5

dvitīyamudāharaṇam“pratadviṣṇuḥ stavate vīryyeṇa mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ | yasyoruṣu triṣu vikrama̍ṇeṣvadhikṣiyanti bhuva̍nāni̱ viśvā̍|| (ṛ0 saṃ0 2,2,24,2)” |
kiñca,-
gayo nāmaindraputraḥ, tasyeyamārtham | triṣṭup | vaimṛdhasya haviṣo yājyā ( āpa0 sū0 2, 10 ) | indro'syāṃ pradhānam, mṛgo naighaṇṭukaḥ | 'mṛgo na' mṛga iva vyāghro vā siṃho vā | 'bhīmaḥ' bhīṣaṇaḥ | 'kucaraḥ' kutsitacaraṇaḥ, hiṃsraḥ, prāṇivadhajīvanaḥ | 'giriṣṭhāḥ, parvatāśrayaḥ | sa yathā kañcidanya prāṇiviśeṣa hanti | tenānabhibhūyamānaḥ 'parāvataḥ' parasmāt atidūrasthānāt, 'paramyāḥ' divaḥ sambandhinaḥ 'ājagantha' āgaccha | etadarthamāgatya ca iha karmaṇi he 'indra !' etadasmadvacaḥ kuru | 'sṛkam' yaḥ śatrūkośeṣu sattuṃ śaknoti | taṃ 'pavi' vajraṃ 'saṃśāya' tīkṣṇīkṛtya 'tigmaṃ' chedanāyotsāhavantaṃ suniśitaṃ kṛtvā tato 'vi tāḷhi' vitāḍaya, etān 'śatrūn' asmacchatrūn ekaprahāravarjitadehān kuruṣva | yānāṃpa ca saṃgrāmayuktān yuyutsūn na hi hinasti kathañcit tānapi 'mṛdhaḥ' hisakān 'vi nudasva' nānāprakāraṃ prerayasva dūramapunarāgamanāya || "atha ced devatābhidhānam" etat kucara iti, tataḥ "kvāyaṃ na caratīti" sarvatra caratīti | "giriṣṭhā" "meghasthāyī" iti ca | anupakṣī ṇaśaktayo hi vibhavo vedaśabdā yathāprajñapuruṣāṇāmarthābhidhāneṣu vipariṇamamānāḥ sarvatomukhā anekārthān prabruvantītyetadanena pradarśitaṃ bhavatītyatha ced devatābhidhānamiti || mṛgādiśabdān nigamaprasaktān nirbravīti, -"mṛgo mārgairgatikarmaṇaḥ" nityaṃ hyasau gacchati || "bhīmo bibhyatyasmāt" sarva eva hyasmād bibheti | bhīṣmaśabdaṃ sārūpyaprasaktaṃ nirāha-"bhīṣmo'pyetasmādeva" iti | "kucara iti, carati karma kutsitam" carati hyasau karma kutsitam, vyāghro vā siṃho vā "atha ceddevatābhidhānam" "kvāyaṃ na caratīti" devatābhidhānatve | "giriḥ parvataḥ" | "samudgīrṇo bhavati" samasto hyasāvudgīrṇa iva bhūmau bhavati || parvataśabdaṃ paryāyānuprasaktaṃ nirāha,-"parvavān parvataḥ" iti | śilāśikharasandhibhirasau tadvān hi bhavati || parvataśabdaṃ vigrahaprasaktaṃ nirāha, -"parva punaḥ pṛṇāteḥ" pūraṇārthasya | pūrayanti hi te śilāśikharasandhayo'khilaṃ parvatam | "prīṇātervā" tarpaṇārthasya | tat punaretat "arddhamāsaparva" | kiṃ kāraṇam ? "devād asmin" havirbhiḥ "prīṇantīti" | "tatprakṛtītaratsandhisāmānyāt" kālasandhiśca śilāsandhiśca
samānaṃ sandhitvamiti || daivatābhidhānapakṣe “meghasthāyī” giriṣṭāḥ | “megho'pi giriretasmādeva” asāvapi samudīrṇo bhavati antarikṣaloke |
20 |

Linked texts (1)