Yāska's Nirukta 159
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 159
- Language
- Sanskrit
159.2
“parāśaraḥ ( 121 )”–ityanavagatamanekārthaṃ ca | “parāśīrṇajaḥ” ityavagamaḥ || “pra ye gṛ̱hāda̍mamadustvāyā parā̍śa̱raḥ śa̱taryātu̱rvasi̍ṣṭhaḥ | na te̍ bho̱jasya̍ sa̱khyaṃ mṛ̍ṣantā̱dhā sū̱ribhya̍ḥ su̱dinā̱ vyu̍cchān || ( ṛ0 saṃ0 5, 2, 28, 1 )”–iti || vasiṣṭhasyeyamārṣam | aindre sūkte | triṣṭup | prakarṣeṇa ‘ye’ ‘amamaduḥ’ tṛptavantaḥ somena, hṛṣṭavanto vā yajñeṣu | he indra ! ‘tvāyā’ tvayā saha “parāśaraḥ” ca “śatayātuḥ” bahūnāṃ rakṣasāṃ yātayitā, tena hi rakṣoghnaṃ satramāhṛtamāsīditi bhārate śrūyate | “vasiṣṭhaḥ” ca ityevamādayaḥ | kiṃ teṣām ? iti,- ‘na’ ‘te bhojasya’ bhoginaḥ tava ‘sakhyaṃ’
santribhāvaṃ 'mṛkṣanta' mārjayanta nāśayantītyarthaḥ | 'adhā' athaiṣaḍaṅguṇayuktebhyastebhyaḥ 'sūribhyaḥ' 'sudinā' śobhanāni dināni 'vyucchān' vibhāntītyarthaḥ | teṣāmeva suprabhātā rātraya ityabhiprāyaḥ | evamatra “ṛṣiḥ = parāśaraḥ” vasiṣṭhasambandhāt || “indro'pi parāśara ucyate” sa hi “parā” paritaḥ “śātayitā” “yātūnāṃ” yātayitavyānām, asurādīnāmiti || “indro̍ yā̱tūnā̍mabhavatparā̱śura̍ḥ || ( ṛ0 saṃ0 5, 7, 9, 1 )” - iti || vyākhyātaḥ śeṣaḥ |
6 |
30 |
159.30
"krivirdatī (122 )” - ityanavagatam | “vikarttanadantī”- ityavagamaḥ || "yūryaṃ na̍ u̱grā ma̍rutaḥ suce̱tunā̍riṣṭa̱grāmāḥ su̱ma̱tiṃ pi̍pa̱rttana̍ | yatrā̍ vo di̱dyudrada̍ti kri̱virda̍tī ri̱ṇāti̍ pa̱śvaḥ sudhi̍teva ba̱rhaṇā̍ || ( ṛ0 saṃ0 2, 4, 2, 1 )” iti || agastyasyeyamārṣam | jagatī | he 'marutaḥ !' 'ugrāḥ' udgūrṇāḥ, 'ariṣṭagrāmāḥ' anupahiṃsitamaṅghātāḥ yūyam, asmāka 'sucetunā' śobhanena prajñānena, etāṃ 'sumatiṃ' śobhanāṃ matim 'piparttana' pūrayata poṣayata vā | kena punaḥ pūrayata ? kuto vā pūrayata ? iti, “yatrā vo vidyut” | yatra yasmin megha vidyut āyudhaṃ kṣiptaṃ yuṣmābhiḥ, tameva meghaṃ “radati” vilikhati, vidārayati varṣārtham | kiṃlakṣaṇā punarvidyut ? iti, “krivirdatī” vikarttanasamarthaiḥ dantaiḥ yā radati | kathaṃ punaryā radati ? “riṇāti paśvaḥ sudhiteva” iti | yathā paśvaḥ paśoḥ aṅgāni riṇāti pṛthaka karoti, suhitā svadhityā, 'barhaṇā' parivṛḍhayā hiṃsrayā, evamasmin meghe vidyudaḥ tā radanti | tataḥ prassṛṣṭenodakena sumatirasmākaṃ piparttana || evamatrārthānvirodhādāyudhaṃ “krivirdatī”-śabdenocyata ityupapadyate |
6 |
3 ||
159.123
"karūḷatī ( 123 )”-ityanavagatam | “kṛttadatī” ityavagamaḥ - ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit