Yāska's Nirukta 16.10
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 16.10
- Language
- Sanskrit
16.10
āha-evaṃ tāvadataddhitayukteṣu padeṣu asamāsayukteṣu ca nirvacanam | atha punaryāni taddhitayuktāni samāsayuktāni ca padāni, tāni kathaṃ nirvaktavyāni ? kiṃ taddhitayukteṣu padeṣu pūrvaṃ padārtho nirvaktavyaḥ, uta taddhitārthaḥ ? samāsayukteṣvapi kiṃ padārthaḥ pūrvam, uta samāsārtho vā pūrvam ? iti | ucyate-“atha taddhitasamāseṣvekaparvasu cānekaparvasu ca pūrvaṃ pūrvamaparamaparaṃ pravibhajya nirbrūyāt” | athaśabdo viśeṣādhikārārthaḥ |
'taddhitāḥ (pā0 4, 1, 76 )'—ityadhikṛtya ye pratyayā vihitāḥ, te taddhitāḥ, 'samarthaḥ padavidhiḥ (pā0 2, 1, 1)'—ityadhikṛtya ye vihitāḥ, te samāsāḥ | teṣūbhayeṣvapi taddhitasamāseṣu aviśeṣeṇa ekaparvasu cānekaparvasu ca ekapadeṣvanekapadeṣu ca | tadyathā,daṇḍya ityekapadastaddhitaḥ || vārṣyāyiṇirityanekapadaḥ | anekāni hyeṣa padāni svātmanyantarṇīya pravarttate | tadyathā,-vṛṣasyāpatyaṃ vārṣyaḥ, vārṣyasyāpatyaṃ vārṣyāyaṇaḥ, tasyāpi vārṣyāyaṇiriti | evaṃ samāseṣvapyekapadeṣu caivaṃ nirbrūyāt | yathā vakṣyāmaḥ,–ekaśeṣa ekapadaḥ samāsaḥ 'sarūpāṇāmekaśeṣa ekavibhaktau (pā0 1, 2, 64)'—iti | tadyathā,puruṣaśca puruṣaśca puruṣau, puruṣaśca puruṣaśca puruṣaśca puruṣā ityevam | “dvigurdvandvo'vyayībhāvaḥ karmadhāraya eva ca | pañcamastu bahuvrīhiḥ ṣaṣṭhastatpuruṣaḥ smṛtaḥ ||” ete'nekapadāḥ samāsāḥ | pāṇineḥ sūtram,-'saṃkhyāpūrvo dviguḥ (pā0 2, 1, 52)' | pañcamūlī, pañcarathī, daśarathī-ityevamādi || sūtram,-'cārthe dvandvaḥ (pā0 2, 1, 29)' | sa ca punarvibhāṣayaikavad bhavati | tadyathā-plakṣaṇyagrodhau, ahinakulam, bhīmārjjunavāsudevā ityādi | upasarganipātapūrvako'vyayībhāvaḥ | tadyathā,-upamaṇikam, anusamudram, vyabhram ityevamādi || tulyavibhaktiliṅgayorubhayoḥ padayoḥ samānādhikaraṇaḥ karmadhārayaḥ | tadyathā,-kṛṣṇamṛgaḥ, raktāśvaḥ, śvetapatākā ityevamādi || eteṣvekaparvasu cānekaparvasu ca taddhitasamāseṣu pūrvaṃ pūrvameva nirbrūyādaparamaparameva pravibhajya vigṛhyetyarthaḥ | pūrvaṃ taddhitārthaṃ nirbrūyāt, paścāt padārtham | samāseṣvapi,-pūrvvaṃ samāsārtham, paścāt padārtham |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit