Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 16.11

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 16.11

Language
Sanskrit

16.11

tadetat udāharaṇaireva darśayati, tadyathā—“daṇḍyaḥ puruṣo daṇḍamarhatīti vā daṇḍena sampadyata iti vā” | daṇḍya ityeṣa taddhitaḥ, puruṣaśabdāviśeṣaṇam | pūrvaṃ tāvat taddhitārthaṃ nirvakṣyati tataḥ padārthaṃ nirvakṣyati–kasmiṃścidaparādhe daṇḍamarhatīti daṇḍyaḥ, daṇḍena vā kārṣāpaṇādinā yaḥ sampadyate saṃyujyate sa daṇḍyaḥ || adhunā padārthanirvacanam,-“daṇḍo dadaterdhārayatikarmaṇaḥ” | dadateḥ dhārayatyarthe varttamānasya, dhāryyate hyeṣo'parādheṣu rājabhiḥ |
āha-dṛṣṭaḥ punaḥ kvacit prayogo dadateḥ dhārayatyarthe ? iti | ucyate-dṛṣṭo vede loke ca| vede tāvat,-"viśve̍de̱vāḥ puṣkare̍ tvā dadanta ( ṛ0 saṃ0 5, 3, 24, 1 )"-iti || "akrūro dadate maṇimityabhibhāṣante" || tathā loke, -akrūro dadate maṇim | akrūro nāma rājā vṛṣṇyandhakādhipatiḥ, sa dadate maṇiṃ syamantakanāmānaṃ śira̍sā || loke'pyevaṃ dadatirdhāraṇārthe bhāṣyate || "damanādityaupamanyavaḥ" damanād daṇḍa ityaupamanyava ācāryoṃ manyate | tena hi adānto damyate rājabhiḥ, tenādāntān damayedityuktam, loke hi prasiddho yaḥ kaścidadānto bhavati tamadhikṛtya vaktāro bhava̍ti-“daṇḍamasyākarṣateti garhāyām” || daṇḍa masyākarṣata he sabhāsadaḥ ! tena samprayatāmayaṃ tato dānto bhaviṣyati, ityevamayaṃ garhāyāṃ dṛṣṭaḥ | evaṃ damanād daṇḍaḥ, ityaupamanyava ācāryoṃ manyate |

Linked texts (1)