Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 16.8

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 16.8

Language
Sanskrit

16.8

sa eṣaḥ “śavatirgatikarmā” gatyartho dhātuḥ | “kambojeṣveva bhāṣyate” mleccheṣu prakṛtyā prayujyate, ākhyātapadabhāvena | śavati gacchatītyarthaḥ | udāhara‌ṇaviśeṣaprasaktaḥ kambojaśabdo nirucyate, - “kambojāḥ kambalabhojāḥ” te hi prāyeṇa kambalā‌nupabhuñjate, himaprāyatvāttasya deśasya | “kamanīyabhojā vā” kamanīyāni prārthanīyāni caite hi dravyāṇi upabhuñjate pracuraratno hi sa deśa iti || kambalaśabdaṃ vigrahaprasaktaṃ nirbrūvīti, - “kambalaḥ kamanīyo bhavati” prārthanīyo hi sa śītārtairbhavati || “vikāramasyāryeṣu bhāṣante śava iti” āryeṣu janapadeṣu 'asyaiva śavatervikāraṃ bhāṣante, mṛtakanāmadheyabhūte prete prayuñjate, katham ? śava iti | evamekeṣvākhyātastha eva prayujyate, nāmībhūta ekeṣu ityetat prakṛtitvaṃ vikāratvaṃ ca || athavā cetanāvatsvekeṣu gamanakriyāyogini dravye prayujyate, ekeṣu punaścetanarahita eva, -ityetat prakṛtitvaṃ vikāratvaṃ ca ||
dvitīyamudāharaṇam--“dātirlavanārthe prācyeṣu” | dātirdhāturakhyātastho lavanārthe prācyeṣu janapadeṣu prayujyate | tadyathā-brīhīn dāti, yavān dāti | ayameva nāmībhūtaḥ “udīcyeṣu” janapadeṣu prayujyate “dātram” iti | dīyate aneneti dātram, lūyata ityarthaḥ |

Linked texts (1)