Yāska's Nirukta 160.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 160.1
- Language
- Sanskrit
160.1
"vāmaṃ vāmaṃ ta0-devaḥ karūḷatī || ( ṛ0 saṃ0 3, 6, 23, 4)" - iti | vāmaṃdevasyārṣam | aindre sūkte | anuṣṭup | rātriparyāye praśāstuḥ śastre viniyuktā || "vāmaṃ vāmam” iti bhūyastvārtho'bhyāsaḥ, "abhyāse bhūyāṃsamarthaṃ manyate” iti hi vakṣyati | yadyat suṣṭhu "vananīyam" iṣṭam, ca 'te' tava dhanam, tattat he "ādure" ādaravan ! yajamāna ! ma hi yāgaṃ prati nityam ādṛto bhavatītyata eva sambodhyate he ādure ! | "devo dadātvaryamā" yadaryamṇo "vāmaṃ" "vananīyam" iṣṭam, ātmano dhanam, tat asau 'devaḥ' tubhyaṃ dadātu | kiñca, "vāmaṃ pūṣā" dadātu ! "vāmaṃ bhagaḥ" dadātu | "vāmaṃ devaḥ karūḷatī" dadātvityetadevānuvarttate ||
'karūḷatī' - ityetad guṇapadatvāt sandihyate, "tat" etat vicāryate "kaḥ karūḷatī ?"-iti | "bhagaḥ purastāt" "karūḷatī" - śabdasya | "tasya" evāyam “anvādeśaḥ" sannidhānasāmarthyāt | - "ityekam" ācāryyamatam || "pūṣā-iti aparam ” kiṃ kāraṇam ? "saḥ" hi pūṣā "adantakaḥ” | āha-kuta etat iti, ucyate- "adantakaḥ pūṣā-iti ca brāhmaṇam” | prāśitrabhāgabrāhmaṇe hi śrūyate,"tat pūṣṇe paryājahuḥ, tat pūṣā prāśyān, tasya dato nirjaghāna, tasmādāhuḥ, - adantakaḥ pūṣā"-iti || yat punaretaduktaṃ sannidhisāmarthyāt bhagaḥ karūḷatī syāditi | akāraṇametat, -
‘yasya yenārthasambandho dūrasthamapi tasya tat || arthato hyasamarthānāmānantaryyamakāraṇam .” -
iti nyāyavidaḥ paṭhanti || tasmāt pūṣaiva "karūḷatī" --ityucyate, śabdasārūpyādarthopapatteśceti |
6 | 31 ! 1 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit