Yāska's Nirukta 171.7

171.7

āha-kaḥ punaretasmin vicāre niścayaḥ ? ucyate-“yājñadaivato mantraḥ” | yo'nāviṣkṛtadevatāliṅgo mantraḥ sa yājño vā syād daivato vā | “viṣṇurvai yajñaḥ”-iti ha
vijñāyate| viṣṇuḥ punarāditya eva nairuktānām, dyusthāne samāmnānāt, “yacca kiñcit pravrāhutamādityakarmaiva tat”–iti hi vakṣyati | tasmādādityadevataḥ sa mantraḥ, iti syāt || athavā–daivataḥ sa mantraḥ | devatā asmin devateti daivataḥ, aviśiṣṭaṃ hi devatātvamagnāveva, sarvadevatābhivādāt | “agnirvai sarvā devatāḥ”--iti ha vijñāyate, “agnirve devatānāṃ bhūyiṣṭhabhāk” iti ca | ‘aparigrahaṃ ca pradhānagāmi’-iti nyāyaḥ, tasmādāgneyaḥ sa mantraḥ syāditi || tadyadupodvāta uktam “nārāśaṃsā iti nairuktāḥ”– iti, tadeva kātthakyaśākapūṇimatenāvadhṛtaṃ yajño'gnirveti, tau hi nairuktāviti ( 7 )
“api hyadevatā devatāvat stūyante” | “yatkāma ṛpiryasyāṃ devatāyāmārdhapatyamicchan stutiṃ prayuṅkte”--iti mantradevatālakṣaṇamuktam, tadupapadyate devānāmārthapatyasambandhāt, anāviṣkṛtadevateṣvapi saṃvijñātapadābhāvāt kalpyate devatā kāmasya adhipatirapi | yatra tu sphuṭam adevatā devatāvat stūyante nanu tatraitallakṣaṇaṃ vyāhanyate ? tadyathā,– “aśvaprabhṛtīnyoṣadhiparyyantāni” | etasmin varge kānicit sattvāni, kānicid dravyāṇi, aśvādīni sattvāni, akṣādīni dravyāṇi | tāni ca punarāsannamarthaṃ cetayante, nātītam, nānāgatam iti, ātmano'pi ca hitāhitaṃ na pratipadyante | tāni kathamabhiṣṭutāni stoturabhimatasyārthasya patitvaṃ kariṣyanti ? na hi tāni stutininde viśeṣato viduḥ | api cāśvādiṣu citirapi kācidasti, na tvakṣādiṣvasāvastītyuktam |
4 14 ||