Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 171.8

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 171.8

Language
Sanskrit

171.8

tasmāt “saḥ” śiṣyaḥ medhāvī “na manyeta” na jānīyāt,–samyagaviruddhametallakṣyeṇa lakṣaṇamucyata iti | api ca sutarāṃ na manyeta,–“āgantū nivārthān devatānām” manyamānaḥ | loke tāvadete manuṣyāṇāmanityānāmaśvādayo'rthāḥ, āgantavaḥ apāyinaścānityāḥ | tadyadi devatānāmapyevameva, tatastāsāṃ teṣāṃ cānityatvāt stutiranarthikā | api ca “pratyakṣadṛśyametad bhavati” pratyakṣata evaitat dṛśyate | yathā--upakaraṇamaśvādayaḥ, upakarttavyā manuṣyāḥ | devatānāmapi cendrāgnisūryyaprabhṛtīnāmupakaraṇaṃ harirohidvārī-
tvamṛ̱tayo'śvāḥ | tasmādubhayeṣāmupakaraṇopakarttavyatāsāmānyāt manuṣyāśvavadanityatvamiti yuktam || yat sa śiṣyo na manyate naitat samyagabhidhīyata iti, tasmāt pratisamādhātavyametadityupodghṛtya uttaramucyate,-“māhābhāgyāda devatāyāḥ eka ātmā bahudhā stūyate” yasmāt, tasmāt sarvametat samyagiti | bhajyata iti bhāgaḥ, sevyata ityarthaḥ | tacca punaraiśvaryaṃ mahat | “aṇimā mahimā laghimā prāptiḥ prākāmyameva ca | īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca yatra kāmāvasāyitā ||”-ityevamanena mahataiśvaryeṇa bhajyate | mahadetadaiśvaryaṃ bhajate iti vā mahābhāgā devatā, tadbhāvo māhābhāgyam, tasmāt māhābhāgyāddhetoraiko'pi san devatātmā bahudhā stūyate, prakṛtibhedena vā aprakṛtibhedena vā varddhamānaḥ, nigamo'pi hi bhavatyaiśvaryaprakhyāpakaḥ - “rū̱paṃ rū̍pa ma̱ghavā̍ bobhavīti mā̱yāḥ kṛ̍ṇvā̱nasta̱nva̱ṃ 1 pari̱svām | trirya̱ddi̱vaḥ pari̍muhūrttamāgātsvairmantrai̍ranu̱tupā ṛtāvā̍ || ( ṛ0 saṃ0 3, 3, 20, 3 )”-iti || yathā yathā ca lakṣyaṃ tathā lakṣaṇaṃ pravarttayitumarhati, dṛṣṭānuvidhānācchandasaḥ, chandasi hi lakṣye yāvadabhidhānaṃ devatānānātvavidhivyavasthā | marutsūktāni ca kayāśubhādīni indramarudādisaṃvādavyapadeśahetunā gamayanti, tadaśakyamapāsitum | tathā tristhānānāṃ yānyasaṅkaravarttīni havirvahanarasānupradānarasādānalakṣaṇāni yamīndrasūryāṇāṃ karmāṇi liṅgānyarthadarśanahetūpabṛṃhitāni tritvaṃ gamayanti, tadapi cāśakyamapāsitum | tathā caikātmyamindraṃ mitraṃ varuṇamagnimāhurityevamādayo gamayanti nigamāḥ | “indra̍ṃ mi̱traṃ varu̍ṇama̱gnimā̍huratho̍ di̱vyaḥ sa su̍pa̱rṇo ga̱rutmā̍n | eka̱ṃ sadviprā̍ bahu̱dhā va̍dantya̱gniṃ ya̱maṃ mā̍ta̱riśvā̍namāhuḥ || ( ṛ0 sa0 2, 3, 22, 6 )”-iti || tadapyaśakyamapāsitum, triṣvapi caiteṣu pakṣeṣu aiśvaryamaparihīṇaṃ devatāyāḥ |

Linked texts (1)