Yāska's Nirukta 172.9
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 172.9
- Language
- Sanskrit
172.9
kaḥ punaratrāvirodhī bhedābhede dṛṣṭāntaḥ ? iti | ubhaye hi pramāṇaṃ bhedābhedavādinaḥātmavijñairaikatvāhikāḥ | na hi te svamanīṣikayā bhedābhedau prakalpayanti | kiṃ tarhi ? | mantrārthamīkṣya | tasmād vaktavyaḥ samañjaso dṛṣṭāntaḥ ? | ucyate-“tatra etat nararāṣṭram
iva" | yathā rāṣṭramityabhedaḥ, narā iti bhedaḥ, evaṃ pṛthivyagnirityabhedaḥ, jātavedā vaiśvā• nara iti bhedaḥ | evamuttarayorapi sthānayoḥ | tathā ātmaivetyabhedaḥ, lokāśca lokinaśceti bhedaḥ | sarvatraiva sāmānyaviśeṣadharmo draṣṭavyaḥ | puruṣabuddhyapekṣataśca guṇapradhānato'pekṣā puruṣānurāgaviśeṣaitaḥ ||
tatraivaṃ sati ātmavida ātmani tritvanānātve guṇīkṛtya tadaṅgapratyaṅgabhāvena kalpayitvaikamātmānaṃ paśyanti | tathā nānātvaikatve nairuktā iti tritve, tathā tritvaikatve yājñikā nānātve | evameṣāmavirodhaḥ | asti hi śabdārthayoḥ vaktṛpratipaittṛvaśena tadbuddhyapekṣayā anvayavyatirekābhyāṃ vartituṃ śaktiḥ, na tu svābhāvikamabhidhānābhidheyasambandhamakṛtakamapracyaivamānāvabhidhānābhidheyau jahītòm | na hyagneravabhāsyaṃ pratyavabhāsanaśaktiḥ, avabhāsyasya cāvabhāsyamānatāśaktirvyavadhānamantareṇa vihanyate | na hyakṛtakaṃ svayamapyadhītako vikalpate | vaidikānāṃ padavākyapramāṇānāmātmabhāvānuśayaveśanāttamivaineruktayājñikā vedasyāviparyāsinīmapyadhyātmārthādhidaivādhiyajñaviṣayaniyatāmarthābhidhānaśaktiṃ viparyāsinīmiva manyamānāḥ parasparato viparyasyante | tadetat sarvathāpi bhedābhedavartti devatātastvaṃ yathāgrahaṃ vaktṛpratipaittṛvaśena prakhyātimupanayat, stutirūpakeṇātmano'rthasatattvaṃ tathābhūtaṃ mantrairāviṣkriyate | taduktam,-"tatropamārthena yuddhavarṇā bhavanti" (2|
16 | 2)- iti | darśitaṃ caitanmantreṇa,-"natvaṃ yuyutse"- iti | niścitarūpatvena hyesvai vidhye'dhyātmārdau paramārthatayā aikātmye niṣṭhā, tadantatvād vācaḥ | taduktam,"yato vāco nivarttante"- iti |