Yāska's Nirukta 173.1

173.1

"athākāracintanaṃ devatānām" | āha-māhābhāgyād devatāyā vikaraṇadharmitvādaniyama ākāraṃ, atha niyamaḥ ? nanvevaryavyāghātānmāhābhāgyāddevatāyā ityetadvyāhanyate, tasmādathākāracintanaṃ devatānāmityetadanārabhyam ? ucyate-ārabhyameva | prakṛtisattāmanapekṣya vikaraṇaṃ nāma devatādharmo nāsti | tasmāt prakṛtiścintyate devatāyāḥ | api ca, yata eveśvarā devāstata evobhayarbhāāvitvāt 'kimākāravattvaṃ svabhāvo devatāyāḥ, athavā nirākāravattvam ?' iti satattvaparijñānāya cintyate ||
astu tāvadiyaṃ cintā, kimidamaviśeṣeṇa pakṣatrayamasyāścintāyā viṣayaḥ, uta vā kasmiṃściddevaikasmin pakṣe dvayorvaitāccintyate ? iti ||
iha tāvadātmavidāṃmeka ātmā sa prāgvikārāpatteḥ sanmātra udastavvāṃkṛtiḥ, sargasthityorupāttasarvākṛtiḥ, tadevamasāvanākṛtiḥ, sarvākṛtirvā ? ityanāspadabhūto'syāści ntāyā ātmavitpakṣaḥ | atha punaryadāsauvupāttatristhānāvastho nairuktapakṣābhimataḥ1...madhyamūrddhabhāvaṃ bibharti tadāpi pratyakṣatvādaviṣayatvamasyāścintāyāḥ | pratyakṣatvātteṣāmapauruṣavidhyasya tatpakṣo'pyā kārāṃcintāviṣayābhāvādudastya eva || atha punaryāśikānāṃ yāvadabhidhānaṃ devatāpakṣavādinām agnrivāyusūryābhidhānāni pratyakṣārthābhi[dhāna]sambandhīni, jātavedohvrendraparjanyāśviprabhṛtīntyapratyakṣārthābhisambandhīni | śabdamātraṃ pratyakṣam | abhidhānānāṃ ca loke dṛṣṭamākṛtipadārthavattvam, anākārārthavattvaṃ ca, rudrendrādīnāṃ śabdānāṃ mantragatānāṃ laukikairmaneṣyādiśabdairvāyvātmākāśādibhirvābhidhānavattvaṃ tulyam ? tatraitad bhavati, apratyakṣatvādudrādyabhidhānānāmarthasya, - kinn khalvamī rudrādiśabdāḥ manuṣyādiśabdavadākāravam̐darthenārthavantaḥ, uta vāyvātmākāśādiśabdavadanākāreṇa ? iti || evamayamasyāścintāyā yājñikapakṣo viṣayaḥ "api vā pṛthageva syuḥ” ( 7 |
5 | 5 )-iti | ata eva yājñikapakṣādanantaramidamārabdham,–"athākāracintanaṃ devatānām”—iti |
7 |
6 |