Yāska's Nirukta 174.4
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 174.4
- Language
- Sanskrit
174.4
. . "yatho etatpauruṣavidhikaiḥ aṅgaiḥ saṃstūyante iti" ayamapyahetuḥ, vyabhicaritatvāt , ''acetaneṣu api etat bhavati" tadyathā-"grāvastutiḥ"| "e̱te va̍danti śa̱tava̍tsaha̱srava̍da̱bhikra̍ndanti hari̱tebhi̍rāsabhi̍ḥ | vi̱ṣṭvī grāvā̍ṇaḥ su̱kṛta̍ḥ su̱kṛtya̍yā̱ hotu̍ścitpūrve̍ ha̱viradya̍ māśata || (ṛ0 saṃ0 8, 4, 29, 2 )"-iti ||
arbudasyārṣam | jagatī | grāvastutiḥ | 'ete' 'grāvāṇaḥ' abhiṣavakarma kurvvāṇāḥ 'vadanti' katham ? 'śatavat' śatabhiva | 'sahasravat' sahasrabhiva | śabdabāhulyābhiprāyam 'abhikrandanti' āhvayanti somapātṝn-āgacchatāgacchatāsmābhirabhiṣutaṃ somaṃ pātumiti | 'haritebhiḥ' somasaṃsargāt hāridravarṇaiḥ 'āsabhiḥ' āsyaiḥ | tatra yā iyaṃ 'viṣṭvī' vyāptiḥ grāvṇām, etayā 'sukṛtyayā' śobhanayā kriyayā ete 'sukṛtaḥ' śobhanasya karmaṇaḥ karttāraḥ 'hotuḥ cit pūrve' hoturapi agneḥ, mānuṣahoturvā pūrvaṃ prathamatagm, 'haviḥ' etat somākhyam, 'adyam' adanīyam, 'āśata' aśnanti | abhiṣave somasaṃyogamātramaśanamupacaryyate grāvṇām | tasmādapauruṣavidhyamiti | na hi grāvṇāṃ yathābhūtānyāsyāni santi, yatsaṃyogena ca stūyante, tadvadindrādīnāmapyayathābhūtairbāhumuṣṭyādibhiḥ stutiḥ syāt | tasmādaheturaya yat "pauruṣavidhikairaṅgaiḥ saṃstūyante"-iti | tasmādapuruṣavidhāḥ |
7 |
7 |
)-ityatra vyākhyātam |