Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 174.5

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 174.5

Language
Sanskrit

174.5

"yatho etat pauruṣavidhikaiḥ dravyasaṃyogaiḥ iti, etat api tādṛśam eva" aupacārikam, rūpakamātramityarthaḥ, yathaiva hi āsyādikalpanā dṛṣṭavyabhicāritvāt grāvaprabhṛtiṣu na sambhavati rūpakamātraṃ stutyarthe saṅkalpate bāhyādikāryyasiddhiḥ, evaṃ harirathajāyādistutayo rūpakamātramiti | api ca "sukhaṃ rathaṃ yuyuje sindhuraśvinam-iti nadīstutiḥ" na cāsyāṃ stutau yathābhūtārthatvopapattirasti, asambhavāt | kathamasambhavaḥ ? na hyudakātmikāyā nadyā vahantyā rathe'vasthānaṃ sambhavati | "su̱khaṃ ratha̍ṃ yuyuje̱ sindhu̍raśvi̱naṃ tena̍ vā̱jaṃ sa̍niṣaddu̱sminnā̱jau | ma̱hānhya̍sya mahi̱mā pa̍na̱syate'da̍bdhasya svaya̱śaso̍ vi̱rāśina̍ḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3 7, 4)'-iti ||
sindhukṣitnāma priyamedhasaḥ putraḥ, tasyeyamarṣam | jagatī | nadīstutiḥ || “sukhaṃ”.. sukhahetuṃ lokasya, “rathaṃ” raṃhaṇamudakam “yuyuje” yuktavatī “sindhuḥ” nadī “aśvinam” aśanena vyāpanena tadvantam udakaratham | 'tena' 'vājam' annam 'saniṣat' sambhaktavatī utpāditavatī 'asmin' 'ājau' ājavane saṃgrāme yato yato gacchati, tatastato brīhyādi annam abhiniṣpādayatītyarthaḥ yasmāccāyamudakaratho'nnamabhiniṣpādayati, tasmāt tasya 'mahān' 'mahimā' māhābhāgyaṃ 'panasyate' stūyate stotṛbhiḥ | 'adṛbdhasya' anupahiṃsitasya, 'svayaśasaḥ'svāyattakīrteḥ, 'virapśinaḥ' virapaṇaśīlasya śabdakāriṇa ityarthaḥ| rathabhiva aśvinam-iti kecit ||
tadevamādiṣvasambhavāt mukhyārthakalpanāyāḥ, sarvatra rūpakapravādāḥ stutaya ityupekṣyam |
7 |
7 |