Yāska's Nirukta 174.5
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 174.5
- Language
- Sanskrit
174.5
"yatho etat pauruṣavidhikaiḥ dravyasaṃyogaiḥ iti, etat api tādṛśam eva" aupacārikam, rūpakamātramityarthaḥ, yathaiva hi āsyādikalpanā dṛṣṭavyabhicāritvāt grāvaprabhṛtiṣu na sambhavati rūpakamātraṃ stutyarthe saṅkalpate bāhyādikāryyasiddhiḥ, evaṃ harirathajāyādistutayo rūpakamātramiti | api ca "sukhaṃ rathaṃ yuyuje sindhuraśvinam-iti nadīstutiḥ" na cāsyāṃ stutau yathābhūtārthatvopapattirasti, asambhavāt | kathamasambhavaḥ ? na hyudakātmikāyā nadyā vahantyā rathe'vasthānaṃ sambhavati | "su̱khaṃ ratha̍ṃ yuyuje̱ sindhu̍raśvi̱naṃ tena̍ vā̱jaṃ sa̍niṣaddu̱sminnā̱jau | ma̱hānhya̍sya mahi̱mā pa̍na̱syate'da̍bdhasya svaya̱śaso̍ vi̱rāśina̍ḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3 7, 4)'-iti ||
sindhukṣitnāma priyamedhasaḥ putraḥ, tasyeyamarṣam | jagatī | nadīstutiḥ || “sukhaṃ”.. sukhahetuṃ lokasya, “rathaṃ” raṃhaṇamudakam “yuyuje” yuktavatī “sindhuḥ” nadī “aśvinam” aśanena vyāpanena tadvantam udakaratham | 'tena' 'vājam' annam 'saniṣat' sambhaktavatī utpāditavatī 'asmin' 'ājau' ājavane saṃgrāme yato yato gacchati, tatastato brīhyādi annam abhiniṣpādayatītyarthaḥ yasmāccāyamudakaratho'nnamabhiniṣpādayati, tasmāt tasya 'mahān' 'mahimā' māhābhāgyaṃ 'panasyate' stūyate stotṛbhiḥ | 'adṛbdhasya' anupahiṃsitasya, 'svayaśasaḥ'svāyattakīrteḥ, 'virapśinaḥ' virapaṇaśīlasya śabdakāriṇa ityarthaḥ| rathabhiva aśvinam-iti kecit ||
tadevamādiṣvasambhavāt mukhyārthakalpanāyāḥ, sarvatra rūpakapravādāḥ stutaya ityupekṣyam |
7 |
7 |