Yāska's Nirukta 179
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 179
- Language
- Sanskrit
179.1
‘‘jagatī’’ ‘‘gatatamaṃ chandaḥ’’ antyamityarthaḥ | ataḥ paramāticchandāṃsi || “jalacaragatirvā” jalormiprakāro hi tasyāḥ prastāraḥ | “jalagalyamāno'sṛjatiti ca brāhmaṇam” | ‘glai harṣakṣaye ( bhvā0 pa0 )’ | kṣīṇaharṣa iva kilaitāṃ prajāpatiḥ sasṛje, dadarśatyarthaḥ | na hi cchandāṃsi kriyante, nityatvādeva cchandasām |
7 |
13 |
179.2
virājaḥ purastāt triṣṭup niruktā, bāhulyādadhiyajñe ca prayogabhūyastvāt | atha punavirājaṃ nirāha,–‘‘virāṭ’’ ‘‘virājanād vā, virādhanād vā, viprāpaṇād vā’’ | ‘‘virājanāt, sampūrṇākṣarā’’ sākalyād virājata iva || “virādhanāt, ūnākṣarā” vaikalyād virādhyantīva hi sā | ‘‘viprāpaṇāt adhikākṣarā’’ viṣṭhitevai hi sā svarūpāt |
7 |
13 |
179.3
“pipīlikamadhyā iti aupamikam” madhyālpākṣarapādā yā, sā pipīlikamadhyeva bhavati, pipīlikasvarūpā || “pipīlikā” kasmāt ? “pelateḥ” “gatikarmaṇaḥ” gatyarthasya |
7 |
13 |
179.4
“iti imāḥ devatāḥ anukrāntāḥ” | itikaraṇaḥ prakaraṇasamāptyarthaḥ | athavā– itikaraṇenābhinayena darśayanniva bravīti | evamanena prakāreṇa yathāparibhāṣitena “yatkāma ṛṣiḥ”–ityevamādinā | imā devatā anukrāntāḥ–agniḥ, jātavedāḥ, vaiśvānaraḥ–ityevamādyāḥ samāsatau nirṇītā ityarthaḥ |
7 |
13 |
179.5
tāḥ punaḥ “sūktabhājo havirbhājaḥ” | kāścit havirbhajante na sūktam, kāścit sūktaṃ bhajante na haviḥ, kāścit ubhayaṃ bhajante | vakṣyati hi–“itīmāni saptaviṃśatirdevatānāmadheyānyanukrāntāni sūktabhāñji havirbhāñji, teṣāmetānyahavirbhāñji”– iti |
7 |
13 |
179.6
“ṛgbhājaśca bhūyiṣṭhāḥ” prāyeṇetyarthaḥ | tadyathā,–āprīsūkte ekaikāmṛcaṃ bhajante lakṣaṇabhedādibhiḥ | arddharcabhājo'pi kvacidapekṣitavyāḥ | tadyathā,–“ṛcaḥ sūryāya gīryanta udvetītyarddhapañcamāḥ” | “yatrā̍ ca̱kruḥ”–ityasyāḥ pūrvo'rddharcaḥ sauryyaḥ śaunakasya, uttaro maitrāvaruṇaḥ | pādabhājo'pi kvacidupeśitavyāḥ | tadyathā,–“navo̍ navo bhavati̱ jāya̍mānaḥ (ṛ0 sa0 8, 3, 23, 4)”–ityasyāḥ ādityadaivato dvitīyaḥ pādo bhavati | bhūyiṣṭhagrahaṇācca darśayati–‘asamāmnātā api santi, tā apyupekṣitavyāḥ’ iti | tāśca yathālakṣaṇaṃ triṣu sthāneṣu kalpyāḥ | tadyathā,–parameṣṭhigrahanakṣatrasarpalāṅgalakusumbhakaprabhṛtīni |
13 |
179.7
“kāścit nipātabhājaḥ”–iti | nipāto hi dvividhaḥ | devāntaraiḥ saha sādhāraṇyenopastutau, naighaṇṭukatvena ca | tatra sādhāraṇopastutau evam, tadyathā,–“vidhātā dhātrā vyākhyātaḥ” | tasyaiṣa nipāto bhavati bahudevatāyāmṛci–“soma̍sya̱ rājño̱ varu̍ṇasya” iti- asyāṃ somaprabhṛtibhiḥ saha vidhātā stūyate sādhāraṃṇyena | naighaṇṭukatvena punaḥ tadyathā–“pṛthivī vyākhyātā” | tasyā eṣa nipāto bhavatyendrāgnyāmṛci– “yadi̍ndrāgnī pa̱ramasyā̍ṃ pṛthi̱vyām”–iti | tābhyāmindrāgnibhyāṃ saha . sādhāraṃṇyena pṛthivī na stūyate, kiṃ tarhi ? lakṣaṇatvenendrāgnyorevopādīyate | evaṃ tāvadayamihādhikāraṃ kāścinnipātabhāja iti dviprakāro nipāta uktaḥ ||
atha punarayamaparo nipātaprakāra upekṣyaḥ, tadyathā, -atyantaneghaṇṭukam, devatābhidhānamanatyantaneghaṇṭukaṃ ca | tatra atyantaneghaṇṭukaṃ nāma atyantamadṛṣṭasvapradhānastutiḥ | tadyathā, -ādityasya svaḥpṛśniprabhṛtibhiḥ | atha punaḥ dṛṣṭasvapradhānastutimaddevatāpadaṃ vākyārthopajanitapāratantryamākṣiptasvābhidheyasāmarthyamupamānaśabdena svamarthamanyasmin devatāpade pradhāne vākyārthasāmarthyopajanitaprādhānyasāmarthyaṃ yat nigamayati, anatyantaneghaṇṭukaṃ tad bhavati | tadyathā, -“agniriva manyo (ṛ0 saṃ0 8, 3, 19, 2)”iti | agniśabda ivetyanenopamānaśabdena vākyārthopajanitasāmarthyenākṣiptasvābhidheyasāmarthyā viśeṣamākāṅkṣan sambodhanāntaṃ manyuśabdaṃ vākyagataiḥ padairunnīyamānasāmarthyamarthini viśeṣāṇāpekṣe samarthe manyuśabde nigamayan nipatatīti naighaṇṭukaṃ taditi | evamanekaprakāro nipāta upekṣyaḥ |
13 |
179.8
“atha uta abhidhānaiḥ saṃyujya haviḥ codayati” | atha-iti viśeṣādhikāre | uta-ityapyarthe | aparamaparamabhidhānamapekṣyāpekṣya | tadyathā, -abhidhānaiḥ saṃyojya viśeṣaṇaśabdaiḥ tatraitadabhidhānamindrādibhāṃvijānāda dṛḍhamindrādau devatārthe āmnāyavidhau prayoge ca haviścodayati || tadyathā, -“indrāya vṛtraghne ekādaśakapālaṃ nirvapet” iti || tathā “indrāyāṃhomuce iti”-“indrāyāṃhomuce ekādaśakapāla nirvapet”--iti |
13 |
179.9
tataḥ kim ? “tānyapyeke samāmananti” | eke nairuktāḥ tānyapi guṇapadāni vṛtrahāṃhomukaprabhṛtīni, anyādau devatāpadasamāmnāye pṛthakpṛthaka samāmananti |
13|9
179.10
ahaṃ tu na samāmane | kasmāt ? “bhūyāṃsi tu samāmnānāt” yāni teṣu guṇapadāni vṛtrahāṃhomukprabhṛtīni samāmananti, tato'nyānyapi bhūyāṃsi bahutarāṇi santi eva | māhābhāgyād devatāyāḥ guṇānāmiyattā nāstīti teṣāṃ tu sarveṣāṃ samāmnāne samāmnāyasyāpariniṣṭhaiva syāt | tathā ca sati teṣāṃ śāstre asamāptiḥ, tanmamāpi mām̐ bhūdityataḥ
"yat tu saṃvijñānabhūtaṃ syāt prādhānyastuti, tat samāmane" iti | yadetat saṃvijñānabhūtaṃ rūḍhamagauṇaṃ kevalamapi nirviśeṣaṇaṃ labdhapradhānastuti devatāpadamanyādi, tat samāṃmane, na gauṇaṃ vratabhṛt-vratapatyādi ||
athavā-tānyapyeke samāmanantītyata uttarasya "bhūyāṃsi tu samāmnānāt"ityasyāparo'rthaḥ | bhūyāṃsi eva teṣāṃ samāmnānāt guṇāni samāmnātāni syuḥ na kiñcidatiriktaṃ prayojanam, vacanāt kevalaṃ guru śāstraṃ sampadyate, tanmā bhūt-ityarthaḥ|
13|
179.11
"atha uta karmabhiḥ ṛṣiḥ devatāḥ stauti-"vṛtrahā, purandaraḥ"-iti" | sa vṛtrahā, śatakratuḥ, purandaraḥ, gotrabhit, vajrabāhuḥ-iti |
13 |
179.12
"tāni api eke samāmananti" tāni api eke karmanāmadheyāni samāmananti || ko viśeṣaḥ pūrvebhyaḥ samāmnātebhyaḥ ? vicidarśanāt pūrve 'haviścodayati' iti vacanāt, stutidarśanādime 'karmabhirṛṣirdevatāḥ stauti' iti vacanāt |
179.13
"bhūyāṃsi tu samāmnānāt" iti sa eva doṣaḥ |
179.14
"vyañjanamātraṃ tu tat, tasyābhidhānasya bhavati" | vṛtrahā purandara iti yadevamādi guṇapadam, tat tasyaiveṃdrādeḥ saṃvijñānapadasya vyañjanamātraṃ viśeṣaṇamātraṃ bhavati, na pṛthaka pradhānam, kevalasya sambandhāt stutyā | "yathā" loke-"brāhmaṇāya bubhukṣitāya odanaṃ dehi, snātāya anulepanam, pipāsate pānīyam-iti" | yo bubhukṣitaḥ, tasmai iti | yathā tu bubhukṣitaśabdo viśeṣaṇam, kevalasya bubhukṣitaśabdasya viśeṣataḥ kvacidanavasthānāt | evaṃ vṛtrahā purandara ityevamādīnāṃ viśeṣyamaprāpyānavasthānād vyañjanamātratā, na svapradhānatā| tasmānnaitānyahaṃ samāmane--iti |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit