Yāska's Nirukta 179.7
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 179.7
- Language
- Sanskrit
179.7
“kāścit nipātabhājaḥ”–iti | nipāto hi dvividhaḥ | devāntaraiḥ saha sādhāraṇyenopastutau, naighaṇṭukatvena ca | tatra sādhāraṇopastutau evam, tadyathā,–“vidhātā dhātrā vyākhyātaḥ” | tasyaiṣa nipāto bhavati bahudevatāyāmṛci–“soma̍sya̱ rājño̱ varu̍ṇasya” iti- asyāṃ somaprabhṛtibhiḥ saha vidhātā stūyate sādhāraṃṇyena | naighaṇṭukatvena punaḥ tadyathā–“pṛthivī vyākhyātā” | tasyā eṣa nipāto bhavatyendrāgnyāmṛci– “yadi̍ndrāgnī pa̱ramasyā̍ṃ pṛthi̱vyām”–iti | tābhyāmindrāgnibhyāṃ saha . sādhāraṃṇyena pṛthivī na stūyate, kiṃ tarhi ? lakṣaṇatvenendrāgnyorevopādīyate | evaṃ tāvadayamihādhikāraṃ kāścinnipātabhāja iti dviprakāro nipāta uktaḥ ||
atha punarayamaparo nipātaprakāra upekṣyaḥ, tadyathā, -atyantaneghaṇṭukam, devatābhidhānamanatyantaneghaṇṭukaṃ ca | tatra atyantaneghaṇṭukaṃ nāma atyantamadṛṣṭasvapradhānastutiḥ | tadyathā, -ādityasya svaḥpṛśniprabhṛtibhiḥ | atha punaḥ dṛṣṭasvapradhānastutimaddevatāpadaṃ vākyārthopajanitapāratantryamākṣiptasvābhidheyasāmarthyamupamānaśabdena svamarthamanyasmin devatāpade pradhāne vākyārthasāmarthyopajanitaprādhānyasāmarthyaṃ yat nigamayati, anatyantaneghaṇṭukaṃ tad bhavati | tadyathā, -“agniriva manyo (ṛ0 saṃ0 8, 3, 19, 2)”iti | agniśabda ivetyanenopamānaśabdena vākyārthopajanitasāmarthyenākṣiptasvābhidheyasāmarthyā viśeṣamākāṅkṣan sambodhanāntaṃ manyuśabdaṃ vākyagataiḥ padairunnīyamānasāmarthyamarthini viśeṣāṇāpekṣe samarthe manyuśabde nigamayan nipatatīti naighaṇṭukaṃ taditi | evamanekaprakāro nipāta upekṣyaḥ |
13 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit