Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 18.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 18.1

Language
Sanskrit

18.1

athāpyetamarthamadhikṛtyodāharanti-“vidyā ha vai brāhmaṇamājagāma”-iti | vidyā kila kāmarūpiṇī bhūtvā vidyādhidevatā vā saṃyatātmānaṃ viditavedāṅgavedārthaṃ brāhmaṇaṃ prati kaścidājagāma | tametya prahvībhūtovāca-| kim iti ? “gopāya mā” rakṣa mām | tataḥ “te” “ahaṃ” guptā satī “śevadhiḥ” bhaviṣyāmi, sukhanidhānamityarthaḥ | āha-kutaḥ punastvāṃ rakṣāmi ? ucyate-“ asūyakāyānujave'yatāya ” asūyakaḥ parāpavādaśīlaḥ | anṛjuḥ yasya manovāgdeheṣu asamāḥ pravṛttayaḥ | ayataḥ viprakīrṇendriyaḥ--yatkiñcanakārī aśuciḥ | evaṃlakṣaṇāya “na mā brūyāḥ” tvam | kiṃ tathā bhaviṣyati ? “vīryavatī tathā” ahaṃ tava “syām” bhaveyamityarthaḥ |
4 |
“athāto'nukramiṣyāmaḥ” || “samāmnāyaḥ samāmnātaḥ, sa vyākhyātavyaḥ”-iti pratijñātam ( 1 |
1) | sā ca punariyaṃ vyākhyā sāmānyā vaiśeṣikī ca | tatra sāmānyā,-sarveṣāṃ nāmnāmidaṃ sāmānyalakṣaṇam, idamākhyātānām, idamupasargāṇām, idaṃ nipātānām--iti | so'yamanayaiva prakārayā vyākhyayā kṛtsnaḥ samāmnāyo vyākhyātaḥ, tadanuṣaktānyeva ca śāstrārambhaprayojanānyuktāni, āgamaśca pariśodhitaḥ, vedavedāṅgavyūhaśca saprayojana uktaḥ, nighaṇṭucchāstrāgamahetuścā copadiṣṭaḥ prakaraṇatrayavibhāgena, nirvacanalakṣaṇaṃ cānekaprapañcamuktam || athedānoṃ viśeṣavyākhyayā pratipadamayaṃ samāmnāyo vyākhyātavyaḥ, tadadhikārārtho'yam “atha” śabdaḥ | “ataḥ” śabdaḥ krame hetau vā, | sāmānyavyākhyānādanantaraṃ viśeṣavyākhyānam, tadadhikārārthamevāvasaraprāptamityevaṃ krame | athavā hetau yasmāt sāmānyataḥ samāmnāyo vyākhyātaḥ ata idānīṃ viśeṣataḥ “anukramiṣyāmaḥ” ānupūrvyeṇa kramiṣyāmo varṇayiṣyāmaḥ, vyākhyāyeti śeṣaḥ || āha-kiṃlakṣaṇā punarasau vyākhyā ? iti | ucyate-tattvaparyāyabhedasaṅkhyāsaṃdigdhasandigdhodāharaṇatannirvacanavibhāgena yadākhyānaṃ sā vyākhyā naighaṇṭuke prakaraṇe | tadyathā, tattvam-“gauriti pṛthivyā nāmadheyam”--ityevamādi | paryāyavacanam-prasiddhenābhidhānenāprasiddhasyārthasya khyāpanam, tadyathā-pṛthivyā nāmadheyaṃ gauriti | bhedo vyutpattiriti samānārthaḥ, tadyathā-“yad dūraṃ gatā bhavati”--ityevamādi | saṃkhyā, tadyathā--“pṛthivīnāmadheyānyekaviṃśatiḥ” | sandigdham,-“tatra nirṛtirnirmaraṇādṛcchateḥ kṛcchrāpattiritarā sā pṛthivyā sandihyate”--ityevamādi | sandigdhodāharaṇam, “ya īṃ cakāra” ityevamādi | tannirvacanam--“ bahuprajāḥ kṛcchramāpadyata iti parivrājakāḥ”--ityevamādi | evaṃ prakārayā vyākhyayā idaṃ naighaṇṭukaprakaraṇaṃ vyākhyāyate |
5 |

Linked texts (1)